مقدمه
سکته مغزی یک وضعیت اورژانسی است که در آن خون‌رسانی بخشی از مغز مختل می‌شود یا رگ خونی دچار خونریزی می‌شود. هر دقیقه اهمیت دارد؛ درمان سریع می‌تواند بر میزان آسیب و گزینه‌های درمانی اثر بگذارد. افتادگی ناگهانی صورت، ضعف دست یا پا، اختلال گفتار یا فهم، تاری دید، از دست‌دادن تعادل یا سردرد شدید ناگهانی را جدی بگیرید و فوراً با اورژانس تماس بگیرید. علائم را در خانه درمان نکنید و منتظر نمانید خودبه‌خود برطرف شوند. درمان سکته دو مرحله به‌هم‌پیوسته دارد: رسیدگی فوری پزشکی برای تعیین نوع سکته و کاهش آسیب، و توانبخشی پس از پایدارشدن وضعیت برای کمک به حرکت، ارتباط، بلع، شناخت و استقلال. برنامه هر فرد به محل و شدت آسیب، سلامت عمومی و نیازهای زندگی او بستگی دارد. این مقاله جایگزین مراقبت اورژانسی نیست و درباره تعیین دارو یا درمان شخصی توصیه نمی‌کند. اگر نشانه‌های سکته اکنون وجود دارد، ادامه خواندن را کنار بگذارید و فوراً کمک پزشکی بگیرید.
سکته مغزی چیست؟
سکته ایسکمیک زمانی رخ می‌دهد که رگ خون‌رسان به بخشی از مغز بسته شود؛ سکته هموراژیک در اثر پارگی رگ و خونریزی در یا اطراف مغز ایجاد می‌شود. حمله ایسکمیک گذرا (TIA) می‌تواند نشانه هشدار باشد و حتی اگر علائم برطرف شوند، به ارزیابی فوری نیاز دارد. تعیین نوع رویداد فقط با شرح علائم ممکن نیست؛ تصویربرداری و بررسی پزشکی برای تشخیص و انتخاب درمان ضروری است. مغز بخش‌های مختلفی دارد و هر ناحیه در حرکت، حس، زبان، توجه، بینایی یا بلع نقش متفاوتی ایفا می‌کند. بنابراین دو بیمار با نام یکسان «سکته مغزی» ممکن است نیازها و توانایی‌های بسیار متفاوت داشته باشند. ضعف یک‌طرفه، دشواری در پیدا کردن واژه، مشکل در فهم گفتار، تغییر صدا یا اختلال بلع ممکن است با هم یا جداگانه دیده شوند. ارزیابی تیم درمان مشخص می‌کند کدام کارکردها درگیرند و اولویت مراقبت چیست.
علائم ناگهانی که نیاز به اقدام فوری دارند
- افتادگی یک‌طرفه صورت یا ضعف دست و پا
- اختلال ناگهانی گفتار یا فهم
- اختلال دید، تعادل یا سردرد شدید ناگهانی
ارزیابی بیمارستانی و درمان حاد
در صورت شک به سکته، زمان شروع علائم یا آخرین زمانی که فرد بدون علائم دیده شده را یادداشت کنید و با اورژانس تماس بگیرید. حتی اگر نشانه‌ها بهبود یافتند، مراجعه فوری لازم است؛ ممکن است TIA یا سکته در حال وقوع باشد. به بیمار غذا، نوشیدنی یا داروی خودسرانه ندهید، زیرا بلع ممکن است مختل شده باشد و نوع سکته هنوز معلوم نیست. انتقال با آمبولانس می‌تواند ارزیابی و رسیدگی را سریع‌تر آغاز کند. در بیمارستان، تیم درمان معاینه عصبی، تصویربرداری مغز و آزمایش‌های لازم را انجام می‌دهد تا سکته از علل دیگر علائم جدا و نوع آن تعیین شود. فشار خون، قند، اکسیژن، قلب و بلع نیز ممکن است بررسی شوند. زمان شروع علائم و داروهای مصرفی، به‌خصوص داروهای رقیق‌کننده خون، اطلاعات مهمی هستند. اگر بیمار قادر به پاسخ‌گویی نیست، همراه می‌تواند سابقه و زمان مشاهده آخرین وضعیت طبیعی را به تیم درمان بگوید.
درمان سکته ایسکمیک
درمان سکته ناشی از انسداد به زمان، محل و اندازه رگ، تصویربرداری، وضعیت سلامت و خطر خونریزی وابسته است. در برخی بیماران واجد شرایط، داروی حل‌کننده لخته ممکن است در بازه زمانی مشخص بررسی شود؛ در برخی موارد نیز برداشتن لخته با روش اندوواسکولار مطرح است. این تصمیم‌ها را متخصصان سکته پس از ارزیابی سریع می‌گیرند. هر بیمار واجد این روش‌ها نیست و تأخیر در تماس با اورژانس می‌تواند امکان برخی درمان‌ها را از بین ببرد. پس از مرحله فوری، پزشکان علت‌های احتمالی سکته را بررسی می‌کنند؛ مانند بیماری عروق، مشکلات قلبی، فشار خون، دیابت یا چربی خون. داروهای پیشگیری از سکته بعدی بر اساس علت و شرایط بیمار انتخاب می‌شوند. آسپرین، ضدانعقاد یا داروی کاهش‌دهنده چربی خون را بدون دستور شروع، قطع یا جابه‌جا نکنید؛ این داروها برای همه یکسان نیستند و در سکته خونریزی‌دهنده برخی داروها ممکن است زیان‌آور باشند.
درمان سکته خونریزی‌دهنده
در سکته ناشی از خونریزی، هدف تیم درمان کنترل خونریزی، فشار داخل جمجمه و علت آسیب است. درمان می‌تواند شامل کنترل دقیق فشار خون، رسیدگی به داروهای رقیق‌کننده، مراقبت تخصصی و در برخی موارد جراحی یا مداخله عروقی باشد. انتخاب روش به محل و نوع خونریزی و وضعیت بیمار وابسته است. توصیه‌های عمومی اینترنت جای تصمیم تیم مغز و اعصاب یا جراحی مغز را نمی‌گیرد. خانواده ممکن است بخواهد بلافاصله درباره زمان بهبودی یا نیاز به جراحی بداند؛ پاسخ بدون تصویربرداری و پایش ممکن نیست. از پزشک بخواهید نوع سکته، خطرهای فعلی و معیارهای تغییر برنامه را توضیح دهد. تغییر ناگهانی هوشیاری، تشنج، سردرد شدیدتر یا ضعف تازه باید بی‌درنگ به کارکنان درمان گزارش شود. ترخیص یا انتقال به توانبخشی پس از ثبات پزشکی و با ارزیابی نیازها برنامه‌ریزی می‌شود.
مراقبت بیمارستانی و پیشگیری از عوارض
تیم بیمارستان عملکردهای حیاتی، سطح هوشیاری، حرکت، گفتار و بلع را پایش می‌کند. غربالگری بلع پیش از خوردن یا نوشیدن اهمیت دارد، چون اختلال بلع می‌تواند خطر ورود مواد به ریه را بالا ببرد. تا وقتی تیم درمان اجازه نداده، به بیمار آب یا غذا ندهید. اگر تغذیه یا دارو از راه دهان ایمن نیست، متخصصان درباره گزینه‌های موقت تصمیم می‌گیرند و وضعیت دوباره ارزیابی می‌شود. تغییر وضعیت بدن، مراقبت پوست، تمرین‌های مجاز، مدیریت درد، خواب و پیشگیری از لخته یا عفونت بخشی از مراقبت‌اند. بیمار نباید بدون کمک از تخت بلند شود اگر تعادل یا قدرتش مختل است. پرستار و درمانگر روش جابه‌جایی ایمن را به خانواده آموزش می‌دهند. نشستن، ایستادن یا راه‌رفتن زودهنگام فقط طبق دستور تیم درمان انجام شود؛ زمان شروع و میزان فعالیت برای هر بیمار متفاوت است.
توانبخشی پس از سکته
توانبخشی پس از پایدارشدن وضعیت پزشکی بر توانایی‌هایی تمرکز می‌کند که سکته تحت تأثیر قرار داده است. بسته به نیاز، تیم ممکن است پزشک طب فیزیکی، پرستار توانبخشی، فیزیوتراپیست، کاردرمانگر، گفتاردرمانگر، روان‌شناس و متخصصان دیگر را شامل شود. ارزیابی چندرشته‌ای هدف‌های عملی و اولویت‌ها را مشخص می‌کند. برخی افراد به برنامه بستری فشرده نیاز دارند و برخی می‌توانند خدمات سرپایی یا خانگی دریافت کنند؛ انتخاب به وضعیت پزشکی، ایمنی، توان مشارکت و امکانات بستگی دارد. فیزیوتراپی ممکن است بر تعادل، راه‌رفتن، قدرت و انتقال تمرکز کند. کاردرمانی می‌تواند استفاده از دست، لباس‌پوشیدن، حمام، غذاخوردن و سازگاری محیط خانه را هدف بگیرد. گفتاردرمانی در صورت نیاز به ارتباط، زبان، گفتار، شناختی-ارتباطی یا بلع می‌پردازد. برنامه باید به فعالیت‌های معنادار زندگی فرد وصل شود و با پیشرفت او بازبینی گردد؛ تمرین عمومی یا یکسان برای تمام بیماران جایگزین ارزیابی فردی نیست.
گفتاردرمانی برای ارتباط و بلع
سکته می‌تواند به آفازی، دیزآرتری، آپراکسی گفتار یا دشواری‌های شناختی ارتباطی منجر شود. آفازی ممکن است بر فهم یا بیان واژه، خواندن و نوشتن اثر بگذارد، اما به معنی کاهش هوش فرد نیست. دیزآرتری بیشتر به کنترل حرکتی گفتار و وضوح صدا مربوط است. گفتاردرمانگر با ارزیابی نوع مشکل، اهدافی متناسب با نیاز فرد طراحی می‌کند؛ گاهی استفاده از نوشتار، تصویر، اشاره یا ابزارهای ارتباطی نیز بخشی از برنامه است. اختلال بلع پس از سکته می‌تواند برای نوشیدن، خوردن و مصرف دارو خطر ایجاد کند. گفتاردرمانگر آموزش‌دیده بلع را ارزیابی می‌کند و در صورت لزوم بررسی‌های تکمیلی پیشنهاد می‌دهد. بافت غذا، غلظت مایعات و وضعیت بدن باید طبق توصیه اختصاصی تنظیم شوند؛ تغییر خودسرانه می‌تواند ایمنی یا تغذیه را مختل کند. سرفه هنگام غذا، صدای خیس، طولانی‌شدن وعده یا عفونت تنفسی را به تیم درمان گزارش کنید.
کاردرمانی و بازگشت به زندگی روزمره
کاردرمانی توانایی انجام فعالیت‌های روزمره و مشارکت در خانه، جامعه و کار را بررسی می‌کند. درمانگر ممکن است تمرین‌های دست و بازو، هماهنگی، توجه دیداری، استفاده ایمن از وسایل و راهکارهای جبرانی را پیشنهاد دهد. گاهی تغییر چیدمان خانه، دستگیره کمکی یا وسیله تطبیقی، انجام کار را آسان‌تر و ایمن‌تر می‌کند. وسیله باید متناسب با نیاز فرد انتخاب و روش استفاده از آن آموزش داده شود. بازگشت به رانندگی، کار، مراقبت از فرزند یا فعالیت‌های اجتماعی به وضعیت جسمی، بینایی، شناخت، ارتباط و مقررات محلی وابسته است. فرد نباید رانندگی را صرفاً بر اساس احساس بهبودی از سر بگیرد؛ ارزیابی تخصصی ممکن است لازم باشد. با کارفرما و درمانگر درباره بازگشت تدریجی، تغییر وظایف یا زمان استراحت گفت‌وگو کنید. هدف توانبخشی تنها حرکت بهتر نیست؛ مشارکت ایمن و معنادار فرد در زندگی نیز اهمیت دارد.
روند بهبودی و هدف‌گذاری
سرعت بهبودی پس از سکته به اندازه و محل آسیب، درمان، سلامت قبلی، حمایت و فرصت توانبخشی بستگی دارد. بخشی از تغییرات ممکن است زودتر دیده شود و برخی مهارت‌ها با تمرین و سازگاری در طول زمان پیشرفت کنند. کندشدن روند به معنی ناممکن‌بودن هر پیشرفت بیشتر نیست، اما نمی‌توان زمان یا میزان نتیجه را برای همه پیش‌بینی کرد. تیم درمان باید هدف‌ها را با توان، اولویت و محیط واقعی زندگی بیمار هماهنگ کند. هدف‌های کوچک و قابل مشاهده به پیگیری کمک می‌کنند؛ مثلاً انتقال ایمن از تخت به صندلی، گفتن نیاز با واژه یا ابزار ارتباطی، یا نوشیدن با راهبرد تجویزشده. خانواده می‌تواند نمونه‌های موفقیت و دشواری را یادداشت کند، اما تمرین را از برنامه درمانگر فراتر نبرد. خستگی، ناامیدی یا تغییر خلق را هم مطرح کنید؛ این مسائل شایع‌اند و ممکن است نیازمند حمایت جداگانه باشند. وقفه برنامه‌ریزی‌شده گاهی کیفیت مشارکت را بهتر می‌کند.
نقش خانواده و مراقب
خانواده می‌تواند در حفظ انگیزه، انتقال ایمن و تمرین توصیه‌شده کمک کند، اما لازم نیست همه مسئولیت درمان را به تنهایی بر عهده گیرد. از تیم درمان بخواهید روش جابه‌جایی، کمک به ارتباط و توصیه‌های بلع را عملاً نشان دهد و سپس مطمئن شود آن‌ها را درست آموخته‌اید. با فرد به شکل بزرگسال و محترمانه صحبت کنید، برای پاسخ زمان بدهید و جمله‌های او را به جای او کامل نکنید مگر اینکه کمک بخواهد. اگر بیمار در گفتن یا فهمیدن مشکل دارد، از جمله‌های کوتاه، یک موضوع در هر نوبت و محیط کم‌حواس‌پرتی استفاده کنید. پرسش‌های دوگزینه‌ای، نوشتن کلیدواژه یا اشاره به تصویر ممکن است کمک کند؛ روش مناسب را با گفتاردرمانگر هماهنگ کنید. خانواده نیز به استراحت و حمایت نیاز دارد. درخواست آموزش، تقسیم مسئولیت و استفاده از خدمات مراقبت می‌تواند از فرسودگی مراقب جلوگیری کند و تداوم برنامه را آسان‌تر سازد.
پیشگیری از سکته بعدی
پس از سکته یا TIA، پزشک علت‌های زمینه‌ای را بررسی و برنامه کاهش خطر را تنظیم می‌کند. کنترل فشار خون، قند و چربی، درمان بیماری قلبی، ترک دخانیات، فعالیت بدنی مجاز و تغذیه متعادل ممکن است بخشی از برنامه باشند. نوع داروها و هدف‌های درمانی براساس علت سکته تعیین می‌شوند. از توصیه‌های عمومی برای تغییر دارو استفاده نکنید و برای پیگیری منظم با پزشک قرار بگذارید. برنامه پیشگیری باید عملی و متناسب با زندگی فرد باشد. فهرست داروها را به‌روز نگه دارید، عوارض احتمالی را ثبت کنید و پیش از قطع درمان با پزشک مشورت کنید. اگر نشانه‌های ناگهانی مشابه سکته ایجاد شدند، حتی در صورت مصرف دارو، اورژانس را خبر کنید. پیشگیری خطر را کاهش می‌دهد اما آن را به صفر نمی‌رساند؛ شناخت علائم و واکنش فوری همچنان ضروری است.
جمع‌بندی
سکته مغزی نیازمند تماس فوری با اورژانس و تشخیص بیمارستانی است؛ درمان آن به نوع سکته و وضعیت فرد بستگی دارد. پس از پایدارشدن، توانبخشی می‌تواند حرکت، کارهای روزمره، گفتار، زبان، شناخت و بلع را هدف بگیرد. گفتاردرمانی و کاردرمانی بر اساس ارزیابی فردی برنامه‌ریزی می‌شوند و خانواده با آموزش تیم درمان می‌تواند همراهی ایمن‌تری داشته باشد. اگر نشانه‌های سکته اکنون بروز کرده‌اند، مطالعه را متوقف کنید و فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
پرسش
پاسخ
پرسش