مقدمه
گاهی کودک واژهها و جملهها را درست میسازد، اما در گفتگو نمیداند چه زمانی نوبت صحبت اوست، چگونه موضوع را ادامه دهد یا حرفش را با موقعیت عوض کند. چنین تفاوتی ممکن است به مهارتهای کاربردشناسی زبان مربوط باشد. کاربردشناسی یا پراگماتیک به استفاده از زبان برای هدفهای واقعی ارتباط در موقعیتهای اجتماعی گفته میشود. این مهارت فقط به «مودب حرف زدن» محدود نیست؛ درک منظور دیگران، انتخاب شیوهی مناسب بیان، رعایت نوبت گفتگو، توضیح دادن، پرسیدن، شوخی را فهمیدن و توجه به نشانههای غیرکلامی هم در آن نقش دارند. پراگماتیک بخشی از ارتباط اجتماعی است و در کودکان، نوجوانان و بزرگسالان رشد میکند. تفاوت در یک رفتار بهتنهایی نشانهی اختلال نیست. سن، زبان و فرهنگ خانواده، فرصت تجربه، ویژگیهای فردی و شرایط محیط باید کنار هم بررسی شوند. هدف این مقاله توضیح روشن مهارت کاربردشناسی، نشانههای نیازمند بررسی و روش ارزیابی و حمایت است؛ نه برچسبزدن به کودک یا مجبور کردن او به رفتار مطابق یک الگوی واحد.
مهارت کاربردشناسی چه اجزایی دارد؟
کاربرد زبان در زندگی روزمره چند بخش بههمپیوسته دارد. فرد باید منظور خود را در قالبی بیان کند که شنونده بتواند آن را بفهمد، به حرف طرف مقابل گوش کند و با اطلاعات تازه پاسخ بدهد. همینطور لازم است توجه کند چه کسی مخاطب است، گفتگو کجا اتفاق میافتد و هدف ارتباط چیست. این کار به واژگان، دستور زبان، حافظه، توجه، شناخت اجتماعی و تجربهی تعامل هم وابسته است؛ به همین دلیل ارزیابی کاربردشناسی تنها با پرسیدن چند سؤال یا یک آزمون واژگان انجام نمیشود.
آغاز و حفظ گفتگو
شروع گفتگو میتواند با سلام، پرسش مرتبط یا اظهار نظر دربارهی موضوع مشترک باشد. حفظ گفتگو به گوش دادن، پاسخ مرتبط، افزودن اطلاعات تازه و تشخیص زمان تغییر موضوع نیاز دارد. کودکی که پاسخهایش گاهی کوتاه یا نامرتبط است شاید موضوع را نشنیده، منظور را نفهمیده، فرصت پاسخ کافی نداشته یا در آن موقعیت مضطرب باشد. بهتر است الگوی رفتار در موقعیتهای گوناگون دیده شود و آن را به بیعلاقگی یا بیادبی نسبت ندهیم.
نوبتگیری و رعایت پیوستگی
در گفتگو معمولاً افراد نوبتها را با مکث، نگاه، آهنگ صدا، اشاره یا واژههایی مثل «بعدش» و «نظرت چیست؟» هماهنگ میکنند. قطع کردن صحبت، سکوت طولانی یا پاسخ همزمان میتواند دلایل متفاوتی داشته باشد. بعضی کودکان برای پردازش سؤال به زمان بیشتر نیاز دارند؛ برخی نیز از شدت هیجان پاسخ را زود شروع میکنند. مکث کوتاه برای فکر کردن و استفاده از نشانهی روشن «حالا نوبت توست» میتواند از فشار مکالمه کم کند.
تغییر زبان بر اساس مخاطب و موقعیت
فرد ممکن است برای درخواست کمک از معلم، صحبت با دوست یا توضیح بازی به کودک خردسال، جملهبندی متفاوتی انتخاب کند. این توانایی به معنی پنهان کردن شخصیت یا تقلید از دیگران نیست؛ یعنی پیام را با نیاز ارتباطی تنظیم کنیم. استفاده از واژههای رسمی یا محاورهای، توضیح زمینهی لازم و روشن کردن مرجع واژههایی مانند «آن» و «او» از نمونههای این مهارت است.
زبان غیرمستقیم و نشانههای غیرکلامی
بخشی از منظور در جمله گفته نمیشود و شنونده با توجه به بافت، لحن، حالت چهره، اشاره و دانستههای مشترک آن را حدس میزند. جملهی «پنجره باز است» ممکن است فقط یک خبر باشد یا درخواست بستن پنجره. تشخیص منظور به تجربه و فرهنگ وابسته است. تماس چشمی هم در همهی افراد یا فرهنگها به یک اندازه راحت و مورد انتظار نیست؛ کم بودن آن بهتنهایی معیار اختلال نیست و نباید کودک را مجبور به نگاه کردن کرد.
نشانههایی که میتوانند نیاز به ارزیابی داشته باشند
نشانهها باید در کنار سن، زبان، موقعیت و اثرشان بر زندگی روزانه بررسی شوند. ممکن است کودک در شروع و پایان گفتگو دشواری داشته باشد، برای توضیح تجربه اطلاعات مهم را جا بیندازد، حرف دیگران را بهدرستی برداشت نکند، به موضوعی که عوض شده برنگردد یا در فهم شوخی و کنایه سردرگم شود. گاهی او صحبت میکند اما پاسخها به موضوع قبلی مربوط نیستند؛ گاهی نیز در جمع کمتر حرف میزند، با اینکه در محیط آشنا ارتباط بیشتری دارد. این تفاوتها به تنهایی علت واحدی ندارند و میتوانند از تفاوت زبان، اضطراب، شنوایی، توجه، رشد زبان یا سبک ارتباط فرد تأثیر بگیرند.
نگرانی زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکند که دشواری در چند محیط مشاهده شود، ارتباط با همسالان یا حضور در کلاس را محدود کند، باعث سوءتفاهم مکرر شود یا کودک خودش از آن ناراحت باشد. بهتر است از خانواده و مربی نمونههای واقعی پرسیده شود: کودک در بازی دونفره چه میکند؟ درخواست کمک را چگونه بیان میکند؟ وقتی متوجه نشدن مخاطب را میبیند آیا حرفش را روشنتر میکند؟ آیا در زبان خانه و زبان مدرسه تفاوتی دیده میشود؟ ثبت مثالها از قضاوت کلی مثل «اجتماعی نیست» اطلاعات مفیدتری به ارزیاب میدهد.
تفاوت کاربردشناسی با خجالتی بودن و بیادبی
کودکی که در جمع تازه حرف نمیزند ممکن است خجالتی، خسته، مضطرب، کمشنوا یا ناآشنا با زبان محیط باشد. کودکی که کلام دیگری را قطع میکند لزوماً قصد بیاحترامی ندارد؛ شاید فرصت مناسب را تشخیص نداده یا کنترل تکانه برایش دشوار است. برای فهم علت، باید دید رفتار در موقعیت امن و با افراد آشنا هم رخ میدهد یا نه، کودک چقدر زبان را میفهمد و چه کمکی باعث مشارکت بهتر او میشود.
همچنین تفاوت هنجارهای فرهنگی و خانوادگی را باید جدی گرفت. میزان نگاه، فاصلهی بدنی، شیوهی خطاب کردن بزرگترها و زمانبندی صحبت در فرهنگها یکسان نیست. کودک دوزبانه ممکن است در هر زبان واژگان یا تجربهی متفاوتی داشته باشد. ارزیابی درست، توانایی ارتباط در همهی زبانهای مورد استفاده و فرصتی را که فرد برای یادگیری هر زبان داشته، در نظر میگیرد. تفاوت در لهجه یا سبک گفتار به خودی خود اختلال نیست.
در تشخیص اختلال ارتباط اجتماعی (کاربردشناختی)، متخصص باید تصویر جامعتری از ارتباط و سابقهی رشدی داشته باشد. این تشخیص با اوتیسم همزمان داده نمیشود؛ زیرا تفاوتهای ارتباط اجتماعی در اوتیسم همراه با الگوهای محدود یا تکراری رفتار و علایق تعریف میشوند. یک نشانه مثل علاقهی شدید به موضوع خاص برای نتیجهگیری کافی نیست. بررسی تشخیصی در صورت نیاز میانرشتهای و با احترام به ویژگیهای فرد انجام میشود.
ارزیابی گفتاردرمانی چگونه انجام میشود؟
گفتاردرمانگر ابتدا دربارهی نگرانی خانواده یا خود فرد، سابقهی رشد، زبانهای مورد استفاده، سلامت شنوایی، تجربهی مدرسه و موقعیتهای دشوار سؤال میکند. سپس زبان دریافتی و بیانی، ساختار جمله، واژگان، روایتگویی، فهم منظور و شیوهی تعامل را بررسی میکند. گفتگوی آزاد، بازی، روایت تصویر، توضیح یک کار و نمونهی ارتباط با خانواده میتوانند اطلاعاتی بدهند که پاسخ به آزمونهای کوتاه نشان نمیدهد.
ارزیابی بهتر است تواناییها و نیازها را در چند بافت توصیف کند. گاهی کودک در خانه ارتباط مؤثری دارد اما در گروه بزرگ به حمایت نیازمند است؛ گاهی نیز در همهی محیطها از درخواست روشن یا توضیح سوءتفاهم دشواری دارد. گزارش معلم و خانواده، نمونههای ویدئویی با رضایت آنان و مشاهدهی تعامل روزانه میتوانند مفید باشند. متخصص ممکن است برای بررسی شنوایی، رشد زبان، توجه یا وضعیت روانی ارجاع دهد. ارجاع به معنای تشخیص از پیش تعیینشده نیست؛ هدف پاسخ دادن به پرسش بالینی است.
مداخله بر اساس هدفهای واقعی ارتباط
برنامهی درمانی باید به هدفی بپردازد که برای فرد اهمیت دارد؛ مثلاً بتواند هنگام بازی نوبت را هماهنگ کند، در کلاس درخواست توضیح بدهد یا در گفتگوی خانوادگی موضوع را دنبال کند. یک فهرست ثابت از «رفتارهای طبیعی» برای همه مناسب نیست. درمانگر همراه خانواده، خود فرد و در صورت نیاز معلم، هدفهای قابل مشاهده انتخاب میکند و بررسی میکند که مهارت آموختهشده در زندگی واقعی هم کاربرد دارد یا نه.
تمرین در موقعیتهای طبیعی
بازی نوبتی، ساختن قصهی مشترک، برنامهریزی یک فعالیت و حل سوءتفاهمهای روزمره فرصت تمرین فراهم میکنند. بزرگسال میتواند با گفتن «منظورت را اینطور فهمیدم؛ درست فهمیدم؟» مدلسازی کند که چطور منظور را بررسی میکنیم. برای روایت تجربه، میتوان از کودک پرسید «اول چه شد؟ بعد چه اتفاقی افتاد؟» و به او زمان داد تا پاسخ را سازمان دهد. هدف، ارتباط روشنتر و راحتتر است؛ نه حفظ کردن جملههای بیارتباط با موقعیت.
آموزش راهبردهای ترمیم ارتباط
همه گاهی منظورشان را روشن بیان نمیکنند. جملههایی مثل «میشود دوباره بگویی؟»، «منظورم این بود که…» یا «این بخش را نفهمیدم» به فرد کمک میکند مکالمه را ادامه دهد. در محیط کلاس میتوان سؤال را کوتاهتر کرد، زمان پردازش داد، دستور را همراه تصویر یا نوشته ارائه کرد و پیش از تغییر موضوع مطمئن شد پیام فهمیده شده است. این سازگاریها بار ارتباط را فقط بر دوش کودک نمیگذارد.
خانواده و مدرسه چگونه حمایت کنند؟
خانواده میتواند در گفتگوهای روزمره مکث کند، به حرف کودک پاسخ واقعی بدهد و به جای پرسشهای پیاپی، دربارهی موضوع مشترک نظر بدهد. اگر کودک موضوعی را طولانی دنبال میکند، میتوان با احترام یک نشانهی روشن برای تغییر موضوع ارائه کرد. نمایش عروسکی، بازی نقش، آشپزی و کتابخوانی مشترک موقعیتهای طبیعی برای پرسیدن، توضیح دادن و حدس زدن منظور میسازند. لازم نیست تمرین به شکل امتحان یا اجبار اجرا شود؛ علاقه و خستگی کودک باید در نظر گرفته شود.
در مدرسه، یک دستور در هر نوبت، زمان کافی برای پاسخ، توضیح واژههای ناآشنا و نقش مشخص در کار گروهی ممکن است مشارکت را آسان کند. معلم میتواند از همسالان بخواهد منتظر پایان حرف یکدیگر بمانند و برای توضیح نظر از نوبتهای مشخص استفاده کنند. آموزش باید محترمانه و محرمانه باشد و تفاوت فرد را موضوع شوخی یا تنبیه نکند. ارتباط خانواده و مدرسه دربارهی هدفهای مشترک، ارزیابی پیشرفت را دقیقتر میکند.
پیگیری پیشرفت و زمان مراجعه
پیشرفت کاربردشناسی را فقط با تعداد نوبتهای گفتگو نمیسنجند. میتوان بررسی کرد که آیا فرد در موقعیت مورد نظر راحتتر مشارکت میکند، سوءتفاهمها را بهتر ترمیم میکند، منظورش را دقیقتر توضیح میدهد یا برای درخواست کمک از راهبرد مؤثر استفاده میکند. دیدگاه خود فرد و خانواده مهم است. اگر ارتباط بر دوستی، یادگیری یا حال روانی کودک اثر گذاشته، یا پرسش دربارهی رشد زبان وجود دارد، ارزیابی گفتاردرمانی میتواند مسیر بعدی را روشن کند. در صورت تغییر ناگهانی ارتباط یا پسرفت مهارتها، ارزیابی پزشکی نیز اهمیت دارد.
ارتباط پراگماتیک با واژگان و دستور زبان
کاربردشناسی از زبان جدا نیست، اما با دانستن معنی واژهها یا ساختن جملهی درست یکی محسوب نمیشود. کودک ممکن است ساختار جملهی مناسبی داشته باشد ولی برای روشن کردن منظور، افزودن زمینه یا تشخیص اینکه شنونده چه چیزی را میداند به حمایت نیاز داشته باشد. برعکس، دشواری در دستور زبان یا واژگان نیز میتواند شرکت در گفتگو را سخت کند و شبیه دشواری کاربردشناسی دیده شود. ارزیابی باید مشخص کند کدام بخش ارتباط نیازمند حمایت است و کدام بخش نقطهی قوت فرد محسوب میشود.
نمونهی روایتگویی این تفاوت را نشان میدهد. برای تعریف یک اتفاق، فرد باید شخصیتها و زمان را معرفی کند، رویدادها را به ترتیب بگوید و اطلاعاتی را که شنونده نمیداند اضافه کند. اگر شنونده متوجه نشد، گوینده میتواند توضیح بیشتری بدهد یا جمله را بازسازی کند. در تمرین، بزرگسال میتواند با پرسیدن «دوستت هنوز نمیداند کجا رفتید؛ چه چیزی را باید اضافه کنیم؟» به کودک کمک کند به دانش مخاطب توجه کند، بیآنکه پاسخ را از او بگیرد.
در ارزیابی چه چیزهایی را ثبت کنیم؟
- نمونهای از گفتوگوی روزمره و موقعیت دشوار
- زبانهایی که فرد در خانه و اجتماع به کار میبرد
- هدف ارتباطی که برای فرد و خانواده اهمیت دارد
جمعبندی
پراگماتیک یا مهارت کاربردشناسی یعنی استفاده از زبان برای ارتباط هدفمند در موقعیت واقعی. نوبتگیری، شروع و ادامهی گفتگو، توجه به مخاطب و فهم بافت در این مهارت نقش دارند. یک رفتار بهتنهایی تشخیص نیست؛ فرهنگ، زبان، شنوایی، اضطراب و شرایط محیطی هم باید بررسی شوند. ارزیابی گفتاردرمانی با نمونههای واقعی و اطلاعات خانواده و مدرسه انجام میشود و مداخله بر هدفهای کاربردی زندگی فرد تمرکز میکند. حمایت مؤثر با اجبار به تماس چشمی یا تقلید یک الگوی اجتماعی یکسان فرق دارد؛ راه مناسب این است که فرد بتواند با شیوهی ارتباطی خود، منظورش را برساند و در تعامل احساس امنیت بیشتری داشته باشد.