مقدمه
امروز مادری بسیار نگران به من مراجعه کرده بود با این توضیح که «کودکم کلمات و جملات مرا اکو میکند، پس حتماً فرزندم داخل طیف اختلال اتیسم قرار دارد». او در ذهن خود تقریباً از این موضوع اطمینان پیدا کرده بود و همین تصور باعث نگرانی و اضطراب زیادی برایش شده بود.
کودک را در مراحل مختلف و بهصورت کامل ارزیابی کردم. علاوه بر رفتار او در فضای کلینیک، فیلمهایی را که خانواده از کودک در خانه، فضای بازی و موقعیتهای روزمره تهیه کرده بودند بررسی کردم. در ارزیابی انجامشده، مجموعه ویژگیهای لازم برای تشخیص اختلال طیف اتیسم مشاهده نشد و مشخص شد تکرار کلمات و جملات او بیشتر با مشکلات مربوط به رشد و پردازش زبان ارتباط دارد.
این تجربه نمونه خوبی از یک نگرانی رایج بین والدین است. هرگاه کودک کلمه یا جمله شما را تکرار میکند و اصطلاحاً «اکو» دارد، نباید بلافاصله نتیجه بگیرید که او در طیف اتیسم قرار دارد؛ اما از طرف دیگر، اگر این رفتار به شکل مکرر و پایدار اتفاق میافتد، بهتر است نسبت به آن کاملاً بیتفاوت هم نباشید.
اکو کردن یا اکولالیا میتواند در بعضی کودکان دارای اتیسم دیده شود، اما به هیچ عنوان دلیل تشخیص قطعی اتیسم نیست. علاوه بر این، تکرار گفتار همیشه نشانه یک اختلال نیست و در برخی مراحل رشد زبان نیز ممکن است بهطور طبیعی مشاهده شود. بنابراین آنچه اهمیت دارد فقط وجود یا نبود اکو نیست؛ بلکه باید دید کودک چه چیزی را تکرار میکند، در چه شرایطی این کار را انجام میدهد، چقدر زبان دیگران را درک میکند و آیا میتواند برای برقراری ارتباط از جملههای مستقل استفاده کند یا خیر.
اکو کردن یا اکولالیا چیست؟
اکولالیا به تکرار کلمات، عبارتها یا جملههایی گفته میشود که کودک قبلاً از فرد دیگری یا از منابعی مانند کارتون، فیلم و فایل صوتی شنیده است. ممکن است کودک دقیقاً همان جمله را با همان ترتیب کلمات تکرار کند یا بخشی از آن را به کار ببرد.
برای مثال شما از کودک میپرسید «آب میخوای؟» و کودک بهجای اینکه بگوید «بله» یا «آب میخوام»، همان جمله «آب میخوای؟» را تکرار میکند. این نمونهای از چیزی است که خانواده معمولاً آن را اکو کردن مینامد.
اما همه تکرارها شبیه هم نیستند. گاهی کودک جمله شما را بلافاصله پس از شنیدن تکرار میکند و گاهی جملهای را که ساعتها، روزها یا حتی مدت بیشتری قبل شنیده است، دوباره در موقعیتی دیگر به زبان میآورد. همچنین هدف کودک از تکرار جمله همیشه یکسان نیست.
گاهی تکرار ممکن است بخشی از فرایند یادگیری زبان باشد، گاهی کودک از یک عبارت تکرارشده برای انتقال منظور استفاده میکند و در بعضی کودکان نیز اکولالیا در کنار مشکلات گستردهتر زبان یا ارتباط مشاهده میشود. بنابراین برای قضاوت درباره آن باید عملکرد کلی کودک بررسی شود.
آیا اکو کردن کودکان همیشه نشانه اتیسم است؟
خیر. این مهمترین نکتهای است که والدین باید درباره اکو کردن کودک بدانند. اکولالیا ممکن است در اوتیسم در کودکان مشاهده شود و گفتار تکراری میتواند بخشی از ویژگیهای بعضی افراد دارای اتیسم باشد، اما وجود این رفتار بهتنهایی برای تشخیص کافی نیست.
اختلال طیف اتیسم یک وضعیت عصبی-رشدی است که تشخیص آن بر اساس مجموعهای از ویژگیها انجام میشود. متخصص فقط بررسی نمیکند که کودک حرف دیگران را تکرار میکند یا خیر. کیفیت تعامل اجتماعی، ارتباط کلامی و غیرکلامی، بازی، استفاده از حالت چهره و اشاره، انعطافپذیری رفتاری، علایق محدود و رفتارهای تکراری نیز باید در کنار یکدیگر بررسی شوند.
بنابراین ممکن است کودکی اکولالیا داشته باشد اما معیارهای لازم برای اتیسم را نداشته باشد. از طرف دیگر، ممکن است کودکی در طیف اتیسم قرار داشته باشد ولی اکو کردن علامت برجسته او نباشد. به همین دلیل هیچ متخصصی نباید تنها بر اساس یک رفتار به خانواده بگوید کودک اتیسم دارد یا ندارد.
هنگام بررسی علائم اوتیسم، مجموعه رفتار کودک و روند رشد او اهمیت دارد. تکرار جمله فقط یکی از اطلاعاتی است که در کنار دهها مشاهده دیگر ارزیابی میشود.
اکولالیا همیشه بیمعنا نیست
گاهی والدین تصور میکنند هر جملهای که کودک بهصورت اکو تکرار میکند کاملاً بیهدف و بدون معناست. این تصور همیشه درست نیست. در بعضی کودکان، بهویژه کودکانی که هنوز توانایی ساخت پاسخهای مستقل و انعطافپذیر را بهطور کامل به دست نیاوردهاند، جملههای تکراری ممکن است نقش ارتباطی داشته باشند.
برای مثال کودکی ممکن است هر زمان که میخواهد از خانه بیرون برود جملهای را که قبلاً بارها از مادرش شنیده است تکرار کند: «بریم کفشهاتو بپوشیم». از نظر ظاهری این جمله اکو شده است، اما ممکن است منظور واقعی کودک این باشد که «میخواهم بیرون بروم».
کودک دیگری ممکن است زمانی که پاسخ یک سؤال را نمیداند، خود سؤال را تکرار کند. در این شرایط تکرار ممکن است راهی برای حفظ تعامل یا ایجاد زمان بیشتر برای پردازش پیام باشد. در برخی کودکان نیز عبارتهای تکراری در موقعیتهای هیجانی، استرس، هیجان زیاد یا برای تنظیم رفتار خود استفاده میشوند.
به همین دلیل در رویکردهای امروزی هدف گفتاردرمانی صرفاً این نیست که هر نوع اکولالیا را متوقف کنیم. ابتدا باید بفهمیم این تکرار برای کودک چه کارکردی دارد. اگر جمله تکرارشده در حال حاضر یکی از ابزارهای ارتباطی کودک است، حذف ساده آن بدون ایجاد یک راه بهتر برای بیان منظور ممکن است حتی ارتباط کودک را دشوارتر کند.
اکولالیای فوری و تأخیری چه تفاوتی دارند؟
اکولالیا را معمولاً میتوان از نظر زمان تکرار به دو شکل کلی فوری و تأخیری مشاهده کرد. شناخت این دو حالت به والدین کمک میکند رفتار کودک را دقیقتر برای متخصص توضیح دهند.
اکولالیای فوری
در اکولالیای فوری، کودک کلمه یا جملهای را بلافاصله یا با فاصله زمانی بسیار کوتاه پس از شنیدن آن تکرار میکند. همان مثال «آب میخوای؟» و تکرار همان سؤال توسط کودک، نمونهای از این حالت است.
در چنین شرایطی متخصص بررسی میکند که آیا کودک سؤال را متوجه شده است، آیا پاسخ مناسب را میداند، آیا میتواند پاسخ را به زبان بیاورد و آیا همین الگو در سؤالهای دیگر نیز اتفاق میافتد.
اکولالیای تأخیری
در اکولالیای تأخیری، جملهای که کودک قبلاً شنیده است بعداً دوباره ظاهر میشود. ممکن است عبارت متعلق به یک کارتون، شعر، تبلیغ، فیلم یا جملهای باشد که یکی از اعضای خانواده زیاد استفاده میکند.
گاهی والدین در ابتدا حتی متوجه منبع جمله نمیشوند. برای مثال کودک هنگام ناراحتی یک جمله کامل از یک کارتون را تکرار میکند. وقتی موقعیتهای مختلف بررسی میشوند، ممکن است مشخص شود کودک از آن جمله برای بیان یک هیجان یا درخواست مشخص استفاده میکند.
بنابراین در هر دو نوع اکولالیا، فقط خود جمله اهمیت ندارد؛ موقعیت، هدف و نحوه استفاده کودک از آن نیز باید بررسی شود.
چرا بعضی کودکان حرف یا سؤال ما را تکرار میکنند؟
دلایل اکو کردن در همه کودکان یکسان نیست. یکی از مواردی که در ارزیابی باید بررسی شود، میزان درک زبان کودک است. بعضی کودکان جمله یا سؤال شما را بهطور کامل پردازش نمیکنند اما میدانند که در یک تعامل اجتماعی باید واکنشی نشان دهند. در نتیجه ممکن است همان چیزی را که شنیدهاند تکرار کنند.
بهطور مثال از کودک میپرسید «امروز با بابا کجا رفتی؟» و کودک بهجای پاسخ دادن، میگوید «با بابا کجا رفتی؟». در چنین شرایطی باید بررسی شود که آیا ساختار سؤال برای او قابل درک بوده است یا خیر.
در بعضی کودکان، درک جمله نسبتاً مناسب است اما توانایی تولید پاسخ مستقل هنوز به اندازه کافی رشد نکرده است. کودک ممکن است منظور سؤال را بفهمد ولی کلمات یا ساختار جمله لازم برای پاسخگویی را در اختیار نداشته باشد. این مسئله میتواند در برخی کودکان دارای تأخیر گفتار کودک یا اختلال زبان کودک مشاهده شود.
گاهی نیز کودک تکرار میکند تا جمله را دوباره برای خودش بشنود و فرصت بیشتری برای پردازش آن پیدا کند. تکرار در چنین حالتی میتواند بخشی از شیوه پردازش اطلاعات زبانی باشد.
در برخی کودکان، استفاده زیاد و مکرر از یک الگوی تکراری باعث میشود آن عبارت به شکل ثابت در گفتار باقی بماند. بنابراین حتی زمانی که کودک بهتدریج توانایی بیشتری برای پاسخ مستقل پیدا میکند، ممکن است هنوز از جملههای آشنا استفاده کند.
این مثالها نشان میدهند که نمیتوان برای تمام کودکان یک علت واحد در نظر گرفت. متخصص باید مشخص کند تکرار گفتار بیشتر به سطح رشد زبان، درک زبان، توانایی تولید جمله، نحوه پردازش پیام یا الگوی کلی ارتباط کودک مربوط است.
چه زمانی اکولالیا میتواند همراه اتیسم دیده شود؟
اگر اکو کردن در کودکی همراه با تفاوتهای پایدار در ارتباط اجتماعی کودک و سایر ویژگیهای رشدی دیده شود، بررسی دقیقتر برای اختلال طیف اتیسم اهمیت پیدا میکند. در چنین شرایطی متخصص فقط به اکو توجه نمیکند، بلکه رفتار کودک را در موقعیتهای گوناگون بررسی میکند.
برای مثال ممکن است در کنار اکولالیا، مواردی مانند دشواری در تعامل دوطرفه، استفاده محدود از اشاره برای به اشتراک گذاشتن توجه، تفاوت در تماس چشمی متناسب با موقعیت، دشواری در بازی مشترک، رفتارهای تکراری، وابستگی شدید به بعضی روالها یا علایق بسیار محدود نیز مشاهده شوند.
وجود یکی از این موارد نیز بهتنهایی به معنی اتیسم نیست. متخصص به الگوی کلی ویژگیها، زمان شروع آنها و تأثیری که بر زندگی روزمره کودک دارند توجه میکند.
به همین دلیل اگر تنها نگرانی خانواده این است که کودک بعضی جملهها را تکرار میکند، نباید با جستوجوی چند علامت در اینترنت برای او تشخیص قطعی گذاشت. در مقابل، اگر اکو همراه با نگرانیهای دیگری درباره تعامل، بازی، زبان یا مهارت های ارتباطی کودک وجود دارد، ارزیابی تخصصی تصمیم منطقیتری است.
آیا اکو کردن در کودکان کمسن میتواند بخشی از رشد زبان باشد؟
بله. تقلید یکی از راههایی است که کودکان از طریق آن زبان را یاد میگیرند. کودک کلمات و جملههایی را که از اطرافیان میشنود تکرار میکند و بهتدریج یاد میگیرد آنها را در موقعیتهای مختلف به شکل مستقل استفاده کند.
بنابراین شنیدن تکرار کلمات و عبارتها در مراحل اولیه رشد زبان لزوماً غیرطبیعی نیست. تفاوت اصلی در این است که آیا کودک به مرور از تکرار ساده به سمت استفاده انعطافپذیرتر و مستقلتر از زبان حرکت میکند یا خیر.
اگر کودک فقط مجموعه محدودی از جملههای شنیدهشده را تکرار میکند و بهسختی میتواند جمله جدید بسازد، پاسخ متناسب بدهد یا خواسته خود را با زبان بیان کند، بررسی بیشتری لازم است. سن کودک، سطح رشد گفتار و زبان و سایر تواناییهای ارتباطی در تفسیر این رفتار اهمیت زیادی دارند.
به همین علت مقایسه صرف دو کودک بر اساس اینکه «هر دو اکو دارند» اطلاعات کافی به ما نمیدهد. ممکن است تکرار در یک کودک بخشی از مرحله رشد زبان باشد، در حالی که در کودک دیگری با یک مشکل زبانی یا الگوی رشدی متفاوت ارتباط داشته باشد.
وقتی کودک اکو میکند به چه چیزهایی توجه کنیم؟
اگر کودک شما کلمات و جملهها را زیاد تکرار میکند، بهتر است بهجای تلاش برای تشخیص خانگی، چند مشاهده مشخص داشته باشید. این اطلاعات هنگام ارزیابی به گفتاردرمانگر کمک زیادی میکند.
- کودک چه نوع جملههایی را بیشتر تکرار میکند؟
- آیا تکرار بلافاصله بعد از صحبت شما اتفاق میافتد یا مربوط به جملهای است که قبلاً شنیده است؟
- آیا کودک معنی سؤال را میفهمد؟
- آیا میتواند به سؤالهای ساده پاسخ مستقل بدهد؟
- آیا برای درخواست آب، غذا، بازی یا کمک از کلمات مناسب استفاده میکند؟
- آیا جملههای جدید و خودانگیخته میسازد یا بیشتر از عبارتهای آماده استفاده میکند؟
- آیا جملههای اکو شده در موقعیتهای مشخص معنای خاصی برای کودک دارند؟
- وضعیت بازی و تعامل او با والدین و سایر کودکان چگونه است؟
- آیا رفتارهای تکراری یا علایق بسیار محدود دیگری نیز مشاهده میشود؟
- آیا درک دستورها و سؤالها متناسب با سن و توانایی زبانی اوست؟
حتی تهیه چند فیلم کوتاه از موقعیتهای طبیعی خانه و بازی میتواند اطلاعات مفیدی به متخصص بدهد، زیرا بعضی کودکان در فضای کلینیک رفتاری متفاوت از محیط آشنای خانه نشان میدهند. البته فیلم جای ارزیابی مستقیم را نمیگیرد و فقط یکی از منابع اطلاعاتی است.
هنگام اکو کردن کودک چه کارهایی انجام ندهیم؟
یکی از اشتباهات رایج این است که والدین با هر بار تکرار گفتار بلافاصله به کودک بگویند «تکرار نکن» یا «حرف منو نگو». اگر کودک هنوز پاسخ مناسب را بلد نیست، چنین دستوری به او یاد نمیدهد به جای اکو چه چیزی باید بگوید.
بهتر است ابتدا منظور کودک را تشخیص دهید و یک مدل زبانی ساده و قابل استفاده در اختیار او قرار دهید. برای مثال اگر میپرسید «آب میخوای؟» و کودک همان سؤال را تکرار میکند، میتوانید پاسخ مناسب را به شکل کوتاه مدل کنید: «آب میخوام». به مرور و متناسب با توانایی کودک میتوان انتظار پاسخ مستقل بیشتری داشت.
همچنین بهتر است کودک را با سؤالهای متعدد و پشت سر هم تحت فشار قرار ندهید. بعضی کودکان زمانی که سؤالهای زیادی دریافت میکنند بیشتر از الگوهای تکراری استفاده میکنند. جملههای ساده، فرصت کافی برای پاسخ و استفاده از موقعیتهای طبیعی روزمره معمولاً برای آموزش ارتباط مفیدتر هستند.
از مقایسه کودک با سایر کودکان یا آزمایش مداوم او نیز خودداری کنید. تبدیل تمام تعاملهای روزانه به سؤال و جواب ممکن است فشار ارتباطی را افزایش دهد. هدف اصلی باید کمک به کودک برای ارتباط مؤثرتر باشد، نه گرفتن پاسخ درست در هر لحظه.
گفتاردرمانگر در ارزیابی اکولالیا چه مواردی را بررسی میکند؟
در زمان مشاهده اکو و تکرار مکرر، گفتاردرمانگر فقط تعداد دفعات تکرار را نمیشمارد. ارزیابی باید مشخص کند کودک در چه سطحی از رشد زبان قرار دارد و تکرار گفتار چه نقشی در ارتباط او ایفا میکند.
توانایی درک کلمات، جملهها و سؤالها بررسی میشود. سپس متخصص به واژگان کودک، طول و ساختار جملهها، توانایی تولید گفتار خودانگیخته، نحوه درخواست کردن، پاسخ دادن، آغاز تعامل و حفظ مکالمه توجه میکند.
بازی و تعامل نیز بخش مهمی از ارزیابی هستند. نحوه به اشتراک گذاشتن توجه، استفاده از اشاره و حالت چهره، واکنش به دیگران و کیفیت ارتباط کودک در موقعیتهای مختلف میتوانند اطلاعات زیادی درباره رشد او فراهم کنند.
اگر نگرانیهایی درباره اتیسم وجود داشته باشد، ممکن است ارزیابی جامعتری توسط تیم مناسب انجام شود. هدف این نیست که صرفاً مشخص شود کودک اکو دارد یا خیر؛ هدف شناخت الگوی کامل رشد و نیازهای کودک است.
در صورتی که کودک داخل طیف اتیسم باشد، برنامه گفتاردرمانی اوتیسم نیز بر اساس نیازهای فردی او طراحی میشود. در کودکی که اتیسم ندارد اما مشکل اصلی او درک یا تولید زبان است، اهداف درمانی ممکن است کاملاً متفاوت باشند.
به همین علت مراجعه به یک متخصص گفتار درمانی باتجربه در اختلالات ارتباطی اهمیت دارد. خانوادههایی که به دنبال گفتاردرمانی شرق تهران یا گفتاردرمانی تهرانپارس هستند نیز بهتر است بیش از موقعیت جغرافیایی، به تجربه درمانگر در ارزیابی زبان، ارتباط و اختلالات رشدی توجه کنند.
اگر کودک اکو دارد، آیا باید منتظر بمانیم؟
در بسیاری از موارد یک مشاهده گذرا بهتنهایی جای نگرانی ندارد، بهویژه اگر کودک کمسن در حال یادگیری زبان باشد و در سایر جنبههای رشد ارتباطی پیشرفت مناسبی نشان دهد. اما اگر تکرار گفتار بسیار زیاد است، برای مدت طولانی ادامه دارد یا کودک در کنار آن در پاسخ دادن، ساخت جمله، درک زبان، بازی یا ارتباط با دیگران نیز مشکل دارد، بهتر است ارزیابی انجام شود.
هدف از ارزیابی این نیست که حتماً برچسبی برای کودک پیدا شود. گاهی نتیجه ارزیابی این است که کودک اتیسم ندارد اما در یک بخش از زبان به حمایت نیاز دارد. تشخیص زودهنگام همین نیازها میتواند کمک کند تمرینها و آموزش مناسب در زمان بهتری آغاز شوند.
از طرف دیگر، اگر مجموعهای از نشانههای رشدی وجود داشته باشد که نیاز به بررسی اتیسم را مطرح کند، ارزیابی زودهنگام باعث میشود خانواده به جای ماهها نگرانی و جستوجو در اینترنت، اطلاعات روشنتری درباره وضعیت کودک دریافت کند.
جمعبندی
اگر کودک کلمات و جملات شما را اکو میکند، سریع فکرتان را به سمت تشخیص قطعی اختلال طیف اتیسم نبرید. اکولالیا میتواند در بعضی کودکان دارای اتیسم دیده شود، اما بهتنهایی برای تشخیص اتیسم کافی نیست و در برخی مراحل یادگیری زبان نیز ممکن است تکرار گفتار مشاهده شود.
در عین حال نباید نسبت به اکو کردن مکرر کودک کاملاً بیتفاوت بود. گاهی این رفتار میتواند نشان دهد کودک برای درک سؤال، ساخت پاسخ مستقل یا استفاده انعطافپذیر از زبان به کمک بیشتری نیاز دارد. در بعضی کودکان نیز جملههای اکو شده خودشان وسیلهای برای برقراری ارتباط هستند و باید ابتدا معنای آنها را شناخت.
آنچه تعیینکننده است مجموعه عملکرد کودک است؛ اینکه چقدر زبان را میفهمد، چگونه پاسخ میدهد، آیا جملههای مستقل میسازد، چگونه با دیگران تعامل میکند و آیا نگرانی دیگری در رشد، بازی یا ارتباط او وجود دارد.
بنابراین پیام اصلی ساده است: اکوی کودک را جدی بگیرید، اما از روی اکو بهتنهایی تشخیص اتیسم ندهید. یک ارزیابی تخصصی میتواند مشخص کند تکرار گفتار بخشی از روند رشد زبان است، به یک مشکل زبانی ارتباط دارد یا در کنار مجموعهای از ویژگیهای دیگر نیاز به بررسی بیشتر دارد. مهمتر از حذف تکرار، این است که بفهمیم کودک با آن چه میخواهد بگوید و چگونه میتوان به او کمک کرد ارتباط مؤثرتر و مستقلتری داشته باشد.
