مقدمه
جلسه اول ارزیابی، نقطه شروع شناخت دقیق تواناییها و مشکلات گفتاری و ارتباطی کودک است. گفتاردرمانگر در این جلسه تلاش میکند نحوه صحبت کردن، درک زبان، واکنش به صدا، شیوه درخواست کردن، نوع بازی، میزان تعامل و رفتار کودک در موقعیتهای مختلف را بررسی کند. با این حال، رفتار کودک در محیط کلینیک همیشه دقیقاً مشابه رفتار او در خانه، پارک یا جمع خانوادگی نیست. بعضی کودکان در محیط جدید ساکتتر میشوند، بعضی همکاری کمتری نشان میدهند و برخی نیز به دلیل هیجان یا اضطراب، رفتاری متفاوت از حالت معمول خود دارند.
به همین دلیل، همراه داشتن چند فیلم کوتاه و طبیعی از کودک میتواند کیفیت ارزیابی گفتار کودک را افزایش دهد. نوع فیلم مورد نیاز برای همه کودکان یکسان نیست و باید براساس دلیل مراجعه تهیه شود. فیلم مناسب برای کودکی که دچار تأخیر گفتار کودک است با فیلم مورد نیاز برای بررسی اختلال تلفظ یا لکنت زبان تفاوت دارد. لطفاً ویدیوی راهنمای این مقاله را مشاهده کنید؛ توضیحات اصلی درباره نحوه تهیه فیلمهای مورد نیاز برای جلسه اول ارزیابی در آن ارائه شده است.
چرا فیلم خانگی برای ارزیابی اهمیت دارد؟
فیلم خانگی به گفتاردرمانگر اجازه میدهد نمونهای واقعیتر از رفتار کودک را مشاهده کند. کودک در خانه معمولاً احساس امنیت بیشتری دارد و ممکن است تواناییهایی را نشان دهد که در جلسه حضوری فرصت مشاهده آنها فراهم نشود. برای مثال، ممکن است کودک در کلینیک درخواست مشخصی نداشته باشد، با اسباببازیها بازی نکند یا در حضور فرد ناآشنا کمتر صحبت کند؛ اما در فیلم خانگی میتوان شیوه طبیعی درخواست، بازی و تعامل او را مشاهده کرد.
فیلمها همچنین اطلاعاتی درباره مهارت های ارتباطی کودک فراهم میکنند. نحوه نگاه کردن به والد، پاسخ دادن به نام، استفاده از اشاره، اجرای درخواستهای ساده، جملهبندی، وضوح گفتار، نوع بازی و ارتباط اجتماعی کودک از مواردی هستند که میتوانند در فیلم ثبت شوند. این اطلاعات به تنهایی جای ارزیابی حضوری را نمیگیرند، اما در کنار مشاهده مستقیم و گفتوگو با خانواده، تصویر کاملتری از وضعیت کودک ایجاد میکنند.
هدف از تهیه فیلم، ساختن یک اجرای نمایشی یا گرفتن پاسخهای کاملاً صحیح نیست. گفتاردرمانگر میخواهد رفتار واقعی کودک را ببیند؛ حتی اگر کودک به درخواست توجه نکند، پاسخ اشتباه بدهد، کلام محدودی داشته باشد، تنها بازی کند یا خواسته خود را با گریه و نق زدن بیان کند. همین واکنشها برای ارزیابی ارزشمند هستند و نباید پیش از فیلمبرداری کودک را تمرین داد.
ابتدا دلیل مراجعه کودک را مشخص کنید
پیش از تهیه فیلم باید مشخص شود کودک برای بررسی کدام حوزه مراجعه میکند. به طور کلی، فیلمهای جلسه ارزیابی در سه گروه اصلی قرار میگیرند:
- کودکانی که به علت تأخیر در رشد گفتار و زبان برای ارزیابی مراجعه میکنند.
- کودکانی که گفتار دارند اما بعضی حروف، صداها یا کلمات را واضح و صحیح تلفظ نمیکنند.
- کودکانی که در گفتار خود تکرار، کشیدهگویی، ناروانی، مکث یا قفل دارند.
ممکن است یک کودک همزمان در بیش از یک حوزه مشکل داشته باشد. برای مثال، ممکن است جملهبندی او نسبت به سن پایینتر باشد و بعضی صداها را نیز نادرست تلفظ کند. در چنین شرایطی بهتر است فیلمهای مربوط به هر دو حوزه تهیه شود تا در جلسه گفتاردرمانی کودک، نمونههای کافی برای بررسی وجود داشته باشد.
فیلم مورد نیاز برای تأخیر در رشد گفتار و زبان
اگر احساس میکنید فرزندتان نسبت به کودکان همسن خود دیرتر صحبت کرده، تعداد واژههای محدودی دارد، جمله نمیسازد، درخواستهای کلامی را بهخوبی درک نمیکند یا در برقراری ارتباط مشکل دارد، لازم است چند فیلم کوتاه از موقعیتهای مختلف تهیه کنید. مجموع این فیلمها میتواند به بررسی نحوه درک زبان، بیان خواستهها، نوع بازی و واکنشهای ارتباطی کودک کمک کند.
فیلم اول؛ گفتوگو و واکنش کودک
تلفن همراه را در محلی قرار دهید که کودک متوجه فیلمبرداری نشود و در عین حال چهره، بدن و صدای او بهوضوح ثبت شود. سپس به شکل طبیعی با کودک صحبت کنید. اگر کودک کلام ندارد یا گفتارش پایینتر از سطح سنی اوست، لازم نیست از او بخواهید حتماً حرف بزند. هدف اصلی مشاهده واکنش او به صحبت شماست.
چند درخواست ساده و متناسب با سطح کودک مطرح کنید؛ برای مثال از او بخواهید وسیلهای را بیاورد، چیزی را به فرد دیگری بدهد، در را ببندد یا اسباببازی مشخصی را پیدا کند. اگر کودک درخواست را انجام نداد، آن را چند بار با صدای بلند تکرار نکنید و بلافاصله پاسخ را به او نشان ندهید. انجام ندادن درخواست نیز بخشی از اطلاعات مورد نیاز برای ارزیابی است.
میتوانید پرسشهای سادهای مانند «این چیه؟»، «این کیه؟»، «داره چیکار میکنه؟» یا «کجا رفت؟» مطرح کنید. سؤالها باید با سطح فعلی کودک هماهنگ باشند. اگر کودک تککلمهای پاسخ میدهد، همان پاسخها را ثبت کنید. اگر جمله دارد، اجازه دهید جملههای او کامل شنیده شوند و میان صحبتش مداخله نکنید.
در بخشی از فیلم، زمانی که صورت کودک به سمت شما نیست، نام او را آرام و فقط بهتنهایی صدا بزنید. برای مثال فقط بگویید «علی». نام او را با جملهای مانند «علی میخواهیم برویم بیرون» ترکیب نکنید، زیرا در این حالت مشخص نمیشود کودک به نام خود واکنش نشان داده یا به کل جمله توجه کرده است. نام کودک را بلند، پیدرپی یا همراه با لمس کردن او صدا نزنید.
فیلم دوم؛ بازی طبیعی کودک
حدود دو دقیقه از زمانی که کودک به شکل طبیعی بازی میکند فیلم بگیرید. در این فیلم لازم نیست روش بازی را به او آموزش دهید یا مرتب درباره اسباببازیها سؤال بپرسید. اجازه دهید کودک خودش وسیله را انتخاب کند و مطابق عادت معمولش با آن بازی کند.
مدل بازی کردن برای ارزیابی اهمیت دارد. گفتاردرمانگر بررسی میکند کودک چگونه از اسباببازی استفاده میکند، آیا بازی او هدفمند است، آیا از بزرگسال کمک میگیرد، آیا بازی را به دیگران نشان میدهد و آیا برای ادامه بازی ارتباط برقرار میکند. ممکن است کودک اسباببازیها را ردیف کند، فقط بخشی از وسیله را بچرخاند، بازی تکراری داشته باشد یا از اسباببازی به شکل معمول استفاده کند. هیچیک از این رفتارها را در زمان ضبط اصلاح نکنید.
فیلم سوم؛ وسیله مورد علاقه یا چسبندگی خاص
اگر کودک به اسباببازی، وسیله یا فعالیت خاصی علاقه بسیار زیادی دارد، حدود بیست ثانیه از نحوه استفاده او از آن وسیله فیلم تهیه کنید. برای مثال ممکن است کودک به ماشین، توپ، درِ بطری، پنکه، کتاب، تلفن همراه یا وسیله مشخصی علاقه شدید نشان دهد.
در فیلم نشان دهید کودک هنگام دسترسی به آن وسیله چه رفتاری دارد، چگونه آن را درخواست میکند و اگر وسیله برای چند لحظه در اختیارش نباشد چه واکنشی نشان میدهد. هدف ایجاد ناراحتی شدید در کودک نیست؛ فقط باید نوع علاقه و شیوه ارتباط او در یک موقعیت طبیعی ثبت شود.
فیلم چهارم؛ حضور در کنار کودکان دیگر
حدود دو دقیقه از حضور کودک در کنار همسالان یا کودکان دیگر فیلم تهیه کنید. این فیلم میتواند در پارک، مهمانی خانوادگی، خانه یا محیط بازی ضبط شود. لازم نیست کودک حتماً با دیگران بازی کند. اگر ترجیح میدهد تنها باشد، فقط کودکان را تماشا میکند، از آنها دور میشود یا به شکل موازی در کنارشان بازی میکند، همان رفتار طبیعی را ثبت کنید.
این فیلم به بررسی ارتباط اجتماعی کودک کمک میکند. گفتاردرمانگر میتواند مشاهده کند آیا کودک به دیگران نزدیک میشود، وسیلهای را به آنها میدهد، از بازی آنها تقلید میکند، برای گرفتن وسیله ارتباط برقرار میکند یا نسبت به حضور کودکان دیگر بیتفاوت است. بهتر است والد در این بخش دائماً کودک را مجبور به سلام کردن، بازی کردن یا پاسخ دادن نکند.
فیلم پنجم؛ نحوه بیان خواستهها
در صورت امکان، فیلم کوتاهی از زمانی تهیه کنید که کودک از شما خواستهای دارد. ممکن است درخواست خود را با نگاه، اشاره، کشیدن دست والد، تککلمه، جمله کوتاه، گریه یا نق زدن بیان کند. تمام این روشها برای ارزیابی مهم هستند.
در این موقعیت فوراً خواسته کودک را حدس نزنید و بدون ایجاد تنش، چند لحظه فرصت دهید تا روش ارتباط خود را نشان دهد. مشخص شدن اینکه کودک چگونه نیاز خود را منتقل میکند، چه میزان از زبان استفاده میکند و آیا برای جلب توجه به چهره والد نگاه میکند، اطلاعات مفیدی درباره مهارت های ارتباطی او فراهم میکند.
چهار یا پنج فیلم کوتاه از این موقعیتها میتوانند باعث شوند ارزیابی تأخیر گفتار کودک دقیقتر انجام شود و تشخیص درمانگر بیشتر با رفتار واقعی کودک در زندگی روزمره هماهنگ باشد.
فیلم مورد نیاز برای مشکل وضوح گفتار و تلفظ
اگر کودک صحبت میکند اما بعضی حروف و صداها را بهدرستی ادا نمیکند، کلمات او برای دیگران نامفهوم است یا بخشهایی از کلمه را حذف و جایگزین میکند، محتوای فیلم باید بهگونهای باشد که نمونههای متنوعی از گفتار کودک ثبت شود.
گفتوگوی خودانگیخته
با کودک درباره موضوعی آشنا و مورد علاقهاش صحبت کنید. سؤالهایی مطرح کنید که پاسخ آنها فقط یک واژه نباشد. برای مثال به جای پرسیدن «پارک رفتی؟» بپرسید «وقتی رفتی پارک چه کار کردی؟» یا «بازی مورد علاقهات را برای من توضیح بده».
پاسخهای جملهای به گفتاردرمانگر امکان میدهند وضوح گفتار کودک را در جمله و گفتوگوی طبیعی بررسی کند. ممکن است کودک یک صدا را در تککلمه صحیح بگوید اما در جمله طولانی آن را حذف یا جابهجا کند. به همین دلیل فقط تکرار چند واژه برای بررسی کامل اختلال تلفظ کافی نیست.
تکرار کلمات دشوار
از کودک بخواهید کلماتی را تکرار کند که معمولاً در تلفظ آنها مشکل دارد. بهتر است این کلمات شامل صداها و ترکیبهایی باشند که خانواده درباره آنها نگرانی دارد. کلمات را طبیعی و بدون اصلاح مکرر ارائه کنید.
اگر کودک کلمهای را اشتباه تلفظ کرد، چند بار پشت سر هم از او نخواهید صحیحتر بگوید. هدف فیلم ثبت الگوی واقعی تلفظ است، نه آموزش یا امتحان گرفتن. میتوانید هر کلمه را یک یا دو بار درخواست کنید و سپس به مورد بعدی بروید.
شعرخوانی یا تعریف داستان
اگر کودک شعری را از حفظ میداند، میتوانید از او بخواهید آن را بخواند. همچنین اگر داستان یا خاطرهای دارد، از او بخواهید برای شما تعریف کند. شعر و داستان امکان ثبت کلمات و جملههای متنوعتری را فراهم میکنند.
هنگام ضبط، تلفن همراه باید به اندازه کافی به کودک نزدیک باشد تا صدای او واضح ثبت شود. سروصدای تلویزیون، موسیقی، گفتوگوی دیگران و وسایل خانه میتواند شنیدن تلفظ کودک را دشوار کند. بهتر است فیلم در محیطی آرام ضبط شود و خود کودک از ضبط صدا و تصویر آگاهی نداشته باشد تا گفتارش طبیعی باقی بماند.
فیلم مورد نیاز برای لکنت و ناروانی گفتار
فیلم مربوط به کودکانی که دچار تکرار، کشیدهگویی، مکث، قفل یا ناروانی هستند، باید نمونهای از گفتار خودانگیخته و نسبتاً طولانی کودک را ثبت کند. در بررسی لکنت زبان، فقط شنیدن چند کلمه یا پاسخهای کوتاه کافی نیست؛ زیرا ناروانی ممکن است هنگام ساختن جملههای طولانی، هیجان، تعریف خاطره یا تلاش برای توضیح یک موضوع بیشتر مشاهده شود.
کودک نباید از فیلمبرداری آگاه باشد
تلفن همراه را در جایی قرار دهید که هم صدا و تصویر کودک واضح ثبت شود و هم کودک متوجه فیلمبرداری نباشد. آگاهی از ضبط میتواند باعث شود کودک شیوه صحبت کردن خود را تغییر دهد، کمتر حرف بزند یا بیش از حد مراقب گفتارش باشد.
دوربین باید تا حد امکان چهره و قسمت بالایی بدن کودک را ثبت کند. این موضوع بهویژه زمانی اهمیت دارد که کودک هنگام لکنت حرکات دیگری نیز نشان میدهد.
پرسشهایی با پاسخ بلند مطرح کنید
از کودک سؤالهایی بپرسید که نیازمند پاسخ جملهای و توضیحی باشند. هرچه گفتار کودک طولانیتر و طبیعیتر باشد، نمونه مناسبتری برای ارزیابی فراهم میشود. میتوانید درباره یک اتفاق روزانه، بازی مورد علاقه، برنامه مدرسه، مهمانی یا سفری که داشته است سؤال کنید.
از کودک بخواهید داستان یا خاطرهای را برای شما تعریف کند. پرسشهایی انتخاب کنید که برای او جذاب باشند و میل به پاسخ دادن ایجاد کنند. هدف افزایش فشار روانی یا ناراحت کردن کودک نیست؛ فقط باید موضوعی انتخاب شود که او درباره آن حرف بیشتری داشته باشد.
از کودک نخواهید کلمات را پشت سر شما تکرار کند
تکرار چند کلمه یا جمله پس از والد، ارزش زیادی برای بررسی طبیعی ناروانی ندارد. کودک ممکن است هنگام تکرار گفتار آماده، لکنت کمتری نشان دهد؛ زیرا جمله را خودش طراحی نمیکند. برای ارزیابی بهتر، لازم است گفتار از سوی خود کودک تولید شود.
والد نباید برای ایجاد لکنت از کودک بخواهد سریعتر صحبت کند، جمله را چند بار تکرار کند یا مرتب پاسخهای طولانیتری بدهد. گفتوگو باید طبیعی باشد و کودک فرصت کافی برای کامل کردن حرف خود داشته باشد.
حرکات ثانویه را نیز ثبت کنید
بعضی کودکان همزمان با ناروانی، حرکات ثانویه نشان میدهند. تغییر حالت چهره، پلک زدن، فشار آوردن به لبها، مشت کردن دست، کوبیدن پا، سفت کردن بدن، تکان دادن سر یا دور کردن نگاه از مخاطب از جمله این رفتارها هستند.
اگر چنین حرکاتی در کودک وجود دارد، زاویه فیلم باید بهگونهای باشد که چهره و بدن او تا حد امکان دیده شود. فقط ضبط صدای کودک برای مشاهده این رفتارها کافی نیست. این حرکات میتوانند اطلاعات مهمی درباره شدت و نحوه بروز لکنت زبان در اختیار گفتاردرمانگر قرار دهند.
اشتباههای رایج هنگام تهیه فیلم
- تمرین دادن کودک پیش از فیلمبرداری و تلاش برای نمایش بهترین عملکرد او.
- تکرار مداوم سؤال یا درخواست تا زمانی که کودک پاسخ صحیح بدهد.
- گفتن پاسخ به جای کودک یا کامل کردن تمام جملههای او.
- ضبط فیلم در محیط شلوغ، همراه با صدای تلویزیون یا گفتوگوی دیگران.
- قرار دادن دوربین در فاصلهای که چهره یا صدای کودک واضح ثبت نشود.
- پرسیدن سؤالهای متعدد و پشت سر هم بدون فرصت دادن برای پاسخ.
- وادار کردن کودک دچار لکنت به تکرار کلمات و جملهها پس از والد.
- اصلاح مداوم تلفظ کودک در فیلم مربوط به اختلال تلفظ.
- وادار کردن کودک به بازی با دیگران برای نمایش ارتباطی که بهطور طبیعی وجود ندارد.
- تهیه یک فیلم طولانی و نامرتبط به جای چند فیلم کوتاه از موقعیتهای مشخص.
فیلمها را چگونه برای جلسه آماده کنیم؟
فیلمها را پیش از مراجعه بررسی کنید تا مطمئن شوید صدا و تصویر قابل مشاهده هستند. بهتر است هر فیلم مربوط به یک موقعیت مشخص باشد؛ برای مثال یک فیلم از گفتوگو، یک فیلم از بازی، یک فیلم از حضور در جمع کودکان و یک فیلم از درخواست کردن.
لازم نیست فیلمها تدوین حرفهای داشته باشند. کیفیت محتوای طبیعی از ظاهر فیلم مهمتر است. فیلم باید بهاندازهای واضح باشد که گفتاردرمانگر بتواند واکنش، گفتار و رفتار کودک را مشاهده کند. فیلمهای بسیار طولانی ممکن است زمان زیادی از جلسه را بگیرند؛ بنابراین بخشهای مرتبط و مشخص را همراه داشته باشید.
در ابتدای جلسه توضیح دهید هر فیلم در چه شرایطی تهیه شده است. برای مثال بیان کنید فیلم مربوط به بازی معمول کودک، حضور در کنار همسالان یا زمانی است که کودک هیجانزده بوده است. این توضیح کوتاه به درمانگر کمک میکند رفتار کودک را در زمینه درست بررسی کند.
گفتاردرمانگر در فیلمها چه مواردی را بررسی میکند؟
محتوای هر فیلم براساس دلیل مراجعه کودک تحلیل میشود. در کودکان دارای تأخیر گفتار، نحوه واکنش به نام، درک درخواستها، استفاده از اشاره، میزان توجه، جملهبندی، بازی و ارتباط اجتماعی کودک اهمیت دارد.
در کودکان دارای مشکل وضوح گفتار، درمانگر به صداهای حذفشده، جایگزینی صداها، وضوح کلمات، تفاوت تلفظ در تککلمه و جمله و میزان قابل فهم بودن گفتار توجه میکند. در کودکان دارای لکنت نیز نوع ناروانی، تعداد تکرارها، کشیدهگویی، قفل، شرایط افزایش ناروانی و وجود حرکات ثانویه بررسی میشود.
فیلم به تنهایی برای تشخیص نهایی کافی نیست. اطلاعات فیلم باید در کنار گفتوگو با والدین، مشاهده مستقیم کودک و سایر بخشهای ارزیابی بررسی شود. هدف از تهیه فیلم این است که نمونه واقعیتری از عملکرد کودک در اختیار درمانگر قرار گیرد و جلسه ارزیابی گفتار کودک با اطلاعات کاملتری انجام شود.
جمعبندی
نوع فیلم مورد نیاز برای جلسه اول ارزیابی به دلیل مراجعه کودک بستگی دارد. برای تأخیر در رشد گفتار و زبان، فیلمهایی از گفتوگو، اجرای درخواست، بازی، حضور در کنار کودکان دیگر، علاقه به وسایل خاص و نحوه بیان خواستهها مفید هستند. برای اختلال تلفظ، باید نمونههایی از گفتار جملهای، کلمات دشوار، شعر و داستان با صدای واضح کودک تهیه شود. برای لکنت و ناروانی نیز گفتار خودانگیخته، جملههای طولانی، تعریف خاطره و ثبت حرکات ثانویه اهمیت بیشتری دارد.
در تمام فیلمها رفتار کودک باید طبیعی باشد و نباید برای ارائه پاسخ صحیح یا نمایش عملکرد بهتر تحت فشار قرار گیرد. چند فیلم کوتاه و مرتبط میتوانند اطلاعات ارزشمندی درباره گفتار، زبان، بازی و مهارت های ارتباطی کودک فراهم کنند. ارزیابی دقیقتر به انتخاب مسیر اصولیتر برای درمان و برنامهریزی گفتاردرمانی کودک کمک میکند.
