مقدمه
شیر مادر یکی از بهترین منابع تغذیه برای نوزاد است و سازمان جهانی بهداشت تغذیه انحصاری با شیر مادر را در شش ماه اول زندگی توصیه میکند. با این حال، گاهی ممکن است نوزادی که قبلاً بهخوبی شیر میخورده، ناگهان از گرفتن سینه امتناع کند. این وضعیت که به آن اعتصاب شیرخوار گفته میشود، برای والدین بهویژه مادر بسیار نگرانکننده است.
اگر نوزاد شیر مادر نمیخورد، اولین نکته این است که مشخص کنیم آیا با یک اعتصاب موقت روبهرو هستیم یا مشکل دیگری مانند بیماری، گرفتگی بینی، درد دهان، اشکال در گرفتن سینه، کاهش انتقال شیر یا ضعف مکیدن وجود دارد. در نوزادان تازهمتولدشده نیز اگر کودک از ابتدا نتوانسته بهدرستی از سینه شیر بخورد، بهتر است مشکل را صرفاً «اعتصاب شیرخوار» ننامیم و علت تغذیه نامؤثر را بررسی کنیم.
در بیشتر موارد اعتصاب شیرخوار موقتی است و با پیدا کردن علت، حفظ آرامش، تماس پوستبهپوست و تلاش بدون اجبار، کودک دوباره به سینه برمیگردد. اما در تمام این مدت یک موضوع از بازگشت به سینه مهمتر است: نوزاد باید شیر و مایعات کافی دریافت کند. بنابراین کاهش ادرار، بیحالی، ضعف مکیدن یا کاهش واضح تغذیه را نباید صرفاً به حساب لجبازی یا اعتصاب گذاشت.
اعتصاب شیرخوار چیست و چه فرقی با از شیر گرفتن دارد؟
اعتصاب شیرخوار حالتی است که نوزاد بهطور ناگهانی از شیر خوردن از سینه مادر خودداری میکند، در حالی که قبلاً مشکلی در تغذیه نداشته است. ممکن است نوزاد سینه را ببیند اما سرش را برگرداند، چند لحظه مک بزند و رها کند، گریه کند یا در بعضی وعدهها شیر بخورد و در بعضی وعدهها سینه را نپذیرد.
این وضعیت با از شیر گرفتن متفاوت است. از شیر گرفتن معمولاً فرایندی تدریجی است، در حالی که اعتصاب اغلب ناگهانی رخ میدهد. بنابراین اگر کودک کمسن که هنوز به شیر نیاز دارد یکباره سینه را رد میکند، نباید فوراً نتیجه گرفت که خودش تصمیم گرفته از شیر گرفته شود.
اعتصاب ممکن است چند وعده یا چند روز ادامه داشته باشد، اما طول مدت آن برای همه نوزادان یکسان نیست. مهمتر از تعداد روزها این است که در این مدت کودک چه مقدار شیر دریافت میکند، حال عمومی او چگونه است و آیا تولید شیر مادر حفظ میشود یا خیر.
چرا نوزاد شیر مادر نمیخورد؟
اگر نوزاد شیر مادر نمیخورد، این مسئله میتواند دلایل مختلفی داشته باشد و نیاز به بررسی دقیق دارد. گاهی علت ساده و موقتی است و گاهی یک مشکل پزشکی یا تغذیهای باید بررسی شود.
۱. بیماری یا ناراحتی جسمی
تب، عفونت، بیماریهای ویروسی، درد یا بیحالی میتوانند تمایل نوزاد به شیر خوردن را کاهش دهند. نوزادی که بیمار است ممکن است کمتر بیدار شود، زودتر از تغذیه خسته شود یا قدرت مکیدن کمتری داشته باشد.
۲. گرفتگی بینی
نوزاد هنگام شیر خوردن باید بتواند بهراحتی نفس بکشد. سرماخوردگی و گرفتگی بینی ممکن است باعث شوند کودک چند بار سینه را بگیرد و رها کند یا هنگام تغذیه بیقرار شود. اگر بینی کودک گرفته است، درباره روش مناسب پاکسازی بینی با پزشک یا مراقب سلامت کودک مشورت کنید.
۳. درد دهان، دندان یا گوش
برفک دهان، زخم دهانی، دندان درآوردن یا عفونت گوش میتوانند مکیدن یا قرار گرفتن در بعضی وضعیتهای شیردهی را دردناک کنند. ممکن است کودک در یک حالت سینه را رد کند اما در وضعیت دیگری راحتتر شیر بخورد.
۴. تغییر در بو، محیط یا برنامه روزانه
تغییر عطر، صابون یا کرم مادر، سفر، مهمانی، دوری طولانی از مادر یا محیط شلوغ میتوانند در بعضی کودکان با امتناع موقت از سینه همراه شوند. نوزادان بزرگتر نیز ممکن است هنگام شیر خوردن به محیط اطراف بسیار حواسپرت شوند.
۵. واکنش ناگهانی هنگام شیر خوردن
گاهی کودک هنگام شیر خوردن مادر را گاز میگیرد و واکنش ناگهانی یا صدای بلند مادر باعث ترس او میشود. این اتفاق به معنی اشتباه مادر یا آسیب روانی به کودک نیست، اما ممکن است برای مدتی کودک را نسبت به همان موقعیت محتاط کند.
۶. تغییر در جریان شیر
جریان بسیار سریع شیر ممکن است باعث سرفه، رها کردن سینه یا بیقراری شود. جریان کم یا کاهش تولید شیر نیز ممکن است کودک را کلافه کند. بررسی نحوه گرفتن سینه و انتقال شیر توسط مشاور شیردهی میتواند مشخص کند مشکل واقعاً از جریان شیر است یا علت دیگری وجود دارد.
۷. مشکلات مکیدن، دهان یا بلع
در بعضی نوزادان قدرت یا هماهنگی مکیدن کافی نیست؛ این مسئله میتواند بیشتر در نوزادان نارس یا کودکانی که مشکلات پزشکی خاص دارند دیده شود. شکاف کام، برخی مشکلات حرکتی دهان و در موارد مشخص زبان کوتاه نیز ممکن است بر تغذیه اثر بگذارند. با این حال وجود فرنولوم کوتاه بهتنهایی ثابت نمیکند که علت شیر نخوردن نوزاد همین مسئله است.
۸. رفلاکس و ناراحتی هنگام تغذیه
رفلاکس معده در بعضی نوزادان میتواند با ناراحتی هنگام یا بعد از تغذیه همراه باشد. اما گریه یا رد کردن سینه بهتنهایی برای تشخیص رفلاکس کافی نیست. اگر کودک مکرراً هنگام تغذیه درد دارد، قوس میدهد، رشد مناسبی ندارد یا علائم دیگری وجود دارند، باید توسط پزشک بررسی شود.
اگر نوزاد تازهمتولدشده سینه را نمیگیرد چه کنیم؟
اگر نوزاد از روزهای اول تولد نتوانسته بهدرستی سینه را بگیرد، ممکن است موضوع با اعتصاب شیرخوار متفاوت باشد. در این شرایط وضعیت قرار گرفتن نوزاد، نحوه چفت شدن دهان روی سینه، قدرت مکیدن و میزان انتقال شیر باید بررسی شوند.
زردی، نارس بودن، خوابآلودگی زیاد، برخی مشکلات هنگام تولد یا بعضی اختلالات دهانی میتوانند تغذیه را دشوارتر کنند. در روزهای اول زندگی، منتظر نمانید تا کودک آنقدر گرسنه شود که شدیداً گریه کند؛ گریه شدید میتواند گرفتن سینه را سختتر کند.
تماس پوستبهپوست، قرار دادن نوزاد نزدیک مادر و کمک گرفتن از فردی که مهارت شیردهی را به شکل عملی بررسی میکند میتواند مفید باشد. اگر نوزاد شیر کافی دریافت نمیکند، همزمان باید درباره دوشیدن شیر و روش مناسب رساندن شیر به او تصمیمگیری شود.
در نوزاد تازهمتولدشده، کاهش تغذیه را نباید برای مدت طولانی در خانه فقط با آزمون و خطا مدیریت کرد؛ وزن، ادرار، هوشیاری و وضعیت پزشکی کودک باید مورد توجه قرار گیرند.
اگر نوزاد سینه را نمیگیرد ولی شیشه را میخورد چه کنیم؟
بعضی والدین میگویند کودک سینه را رد میکند اما شیر دوشیدهشده یا شیر جایگزین را از شیشه میخورد. این رفتار بهتنهایی مشخص نمیکند که مشکل از شیر مادر است. جریان شیر از شیشه، وضعیت بدن، نحوه مکیدن و میزان تلاش مورد نیاز با سینه تفاوت دارد.
اولین قدم این است که مطمئن شویم کودک تغذیه کافی دریافت میکند. سپس باید علت امتناع از سینه بررسی شود. مشاهده یک وعده کامل شیردهی توسط مشاور شیردهی میتواند اطلاعات مهمی درباره گرفتن سینه، جریان شیر و رفتار کودک بدهد.
اگر برای مدتی لازم است شیر دوشیدهشده داده شود، روش تغذیه جایگزین باید متناسب با سن و شرایط کودک انتخاب شود. قاشق، فنجان، سرنگ یا شیشه در شرایط مختلف ممکن است استفاده شوند، اما انتخاب روش مناسب بهخصوص برای نوزاد کمسن بهتر است با راهنمایی متخصص انجام شود.
هدف این نیست که به هر قیمتی شیشه حذف شود؛ اولویت، تغذیه ایمن و کافی کودک و سپس بازگشت تدریجی به سینه در صورت امکان است.
راهکارهای مؤثر برای بازگشت نوزاد به سینه
۱. نوزاد را مجبور نکنید
نوزاد را برای گرفتن سینه تحت فشار قرار ندهید و سر او را به سمت سینه هل ندهید. اگر کودک عصبانی میشود، چند دقیقه توقف کنید، او را آرام کنید و در زمان دیگری دوباره امتحان کنید. فشار زیاد میتواند امتناع را تشدید کند.
۲. تماس پوستبهپوست را بیشتر کنید
تماس پوستبهپوست میتواند به آرام شدن نوزاد و فعال شدن رفتارهای طبیعی تغذیه کمک کند. این تماس لازم نیست فقط هنگام شیر دادن باشد؛ زمانی که مادر و نوزاد آرام هستند نیز میتوان از آن استفاده کرد.
۳. زمانی که نوزاد خوابآلود است امتحان کنید
بعضی نوزادان در زمان بیدار شدن از خواب یا زمانی که هنوز کاملاً هوشیار نشدهاند راحتتر سینه را قبول میکنند. اگر تلاش باعث ناراحتی کودک شد، تغذیه را به یک نبرد تبدیل نکنید.
۴. محیط آرام و کمتحریک انتخاب کنید
در نوزادان بزرگتر، نور زیاد، تلویزیون، صدا و رفتوآمد میتوانند حواس کودک را پرت کنند. امتحان کردن شیردهی در اتاقی آرام و کمنور ممکن است کمککننده باشد.
۵. وضعیتهای مختلف شیردهی را امتحان کنید
گاهی تغییر زاویه بدن یا وضعیت شیردهی باعث راحتتر شدن کودک میشود، بهخصوص اگر گوش درد، گرفتگی بینی یا ناراحتی در یک وضعیت خاص وجود داشته باشد. بعضی نوزادان هنگام حرکت آرام یا در آغوش گرفتن راحتتر سینه را میپذیرند.
۶. نشانههای اولیه گرسنگی را دنبال کنید
منتظر گریه شدید نمانید. مکیدن دست، چرخاندن سر، باز کردن دهان و افزایش حرکات بدن میتوانند قبل از گریه ظاهر شوند. پیشنهاد سینه در این مرحله ممکن است موفقتر باشد.
۷. آرامش خود را حفظ کنید، بدون اینکه خودتان را مقصر بدانید
اعتصاب شیرخوار میتواند برای مادر خستهکننده و ناراحتکننده باشد. ایجاد فضای آرام میتواند تجربه تغذیه را راحتتر کند، اما امتناع کودک به معنی تقصیر مادر یا کمبود محبت نیست. اگر فشار روانی زیادی ایجاد شده است، کمک گرفتن از همسر، خانواده یا متخصص میتواند مفید باشد.
در زمان اعتصاب چگونه تولید شیر مادر را حفظ کنیم؟
اگر نوزاد برای چند وعده یا بیشتر از سینه شیر نمیخورد، دوشیدن شیر اهمیت زیادی پیدا میکند. هدف این است که هم شیر برای تغذیه نوزاد فراهم شود و هم تخلیه پستان ادامه پیدا کند تا تولید شیر کاهش پیدا نکند و احتمال احتقان یا التهاب کمتر شود.
بهطور کلی میتوان تقریباً در همان زمانهایی که نوزاد معمولاً شیر میخورده شیر را با دست یا پمپ دوشید. تعداد و روش دقیق دوشیدن به سن نوزاد، میزان شیر و شرایط مادر بستگی دارد و مشاور شیردهی میتواند برنامه مناسبتری ارائه کند.
شیر دوشیدهشده را میتوان با روش مناسب و ایمن به نوزاد داد. اگر شیر مادر برای تأمین نیاز کودک کافی نیست یا پزشک تشخیص میدهد مکمل لازم است، نوع و مقدار آن باید متناسب با شرایط کودک انتخاب شود.
در نوزاد زیر شش ماه برای جبران شیر نخوردن، آب، آبقند، دمنوش یا سایر نوشیدنیها جای شیر را نمیگیرند. در این سن نیاز اصلی کودک شیر مادر یا در صورت نیاز تغذیه جایگزین مناسب است.
از کجا بفهمیم نوزاد شیر کافی دریافت میکند؟
یکی از مهمترین نگرانیها در اعتصاب شیرخوار این است که کودک واقعاً چه مقدار شیر دریافت میکند. چون نمیتوان حجم شیر خوردهشده از سینه را مستقیماً اندازه گرفت، چند نشانه در کنار هم بررسی میشوند.
روند وزنگیری یکی از مهمترین شاخصهاست. تعداد پوشکهای خیس نیز اطلاعات مفیدی میدهد. پس از روزهای ابتدایی زندگی و زمانی که شیردهی برقرار شده است، داشتن حدود شش پوشک خیس یا بیشتر در شبانهروز معمولاً یکی از نشانههای دریافت مناسب شیر است؛ با این حال تعداد مورد انتظار در روزهای اول تولد متفاوت است.
- به کاهش محسوس تعداد پوشک خیس توجه کنید.
- ادرار بسیار تیره یا فاصله طولانی بدون ادرار را نادیده نگیرید.
- بررسی کنید کودک پس از بعضی وعدهها آرام و هوشیار است یا همچنان بسیار بیحال به نظر میرسد.
- به صدای بلع هنگام شیر خوردن و کیفیت مکیدن توجه کنید.
- روند وزن را در ویزیتهای کودک پیگیری کنید.
تعداد مدفوع در همه سنین معیار یکسانی نیست و با بزرگتر شدن نوزاد میتواند تغییر زیادی داشته باشد؛ بنابراین برای قضاوت درباره کافی بودن شیر، وزن و ادرار اطلاعات مطمئنتری در کنار ارزیابی تغذیه ارائه میکنند.
اگر نوزاد هنگام شیر خوردن گریه میکند یا در سه و چهار ماهگی سینه را رد میکند
گریه هنگام شیر خوردن میتواند دلایل متعددی داشته باشد. گرفتگی بینی، درد گوش، درد دهان، جریان بسیار سریع یا کند شیر، ناراحتی گوارشی یا فقط خستگی و حواسپرتی میتوانند در بعضی کودکان نقش داشته باشند.
در حدود سه یا چهار ماهگی برخی والدین متوجه میشوند کودک نسبت به قبل حواسپرتتر شده و در طول روز سریع سینه را رها میکند. در این سن، محیط اطراف برای کودک جذابتر شده است و بعضی نوزادان در یک محیط آرام یا هنگام خوابآلودگی بهتر تغذیه میکنند.
این وضعیت همیشه به معنی کاهش شیر مادر یا شروع از شیر گرفتن نیست. اگر کودک در طول شب یا زمانهای آرامتر خوب شیر میخورد، وزنگیری و ادرار مناسب دارد و حال عمومی او خوب است، الگوی رفتاری و حواسپرتی نیز باید در نظر گرفته شود.
اما اگر گریه هنگام هر وعده تکرار میشود، کودک بدنش را قوس میدهد، سرفه یا خفگی دارد، مکرراً شیر را از دهان بیرون میدهد یا وزنگیری مناسب نیست، ارزیابی پزشکی و تغذیهای اهمیت بیشتری دارد.
مشکلات دهان، بلع و نقش گفتاردرمانی در شیر نخوردن نوزاد
همه نوزادانی که سینه را نمیگیرند به گفتاردرمانی نیاز ندارند. بسیاری از مشکلات با اصلاح وضعیت شیردهی یا درمان یک مشکل موقت برطرف میشوند. اما در بعضی نوزادان، اختلالات تغذیه یا مشکل در هماهنگی مکیدن، بلع و تنفس مطرح است.
اگر نوزاد هنگام شیر خوردن مرتب سرفه یا خفه میشود، شیر از بینی بیرون میآید، تنفس او هنگام تغذیه تغییر میکند، وعدهها بسیار طولانی و خستهکننده هستند یا افزایش وزن مناسب نیست، احتمال اختلال بلع یا مشکل تغذیه باید بررسی شود.
برخی مشکلات حسی دهان نیز ممکن است در کودکان بزرگتر باعث واکنش غیرعادی به لمس دهان، شیشه، قاشق یا بافتهای غذایی شوند، اما این مفهوم نباید برای هر نوزادی که یکبار سینه را رد میکند استفاده شود.
گفتاردرمانی کودک در حوزه تغذیه و بلع زمانی کاربرد دارد که گفتاردرمانگر آموزشدیده در این زمینه، عملکرد مکیدن و بلع را ارزیابی کند و مشخص شود مداخله لازم است. این ارزیابی میتواند در همکاری با متخصص اطفال، مشاور شیردهی، متخصص گوش و حلق و بینی یا سایر اعضای تیم انجام شود.
زبان کوتاه نیز باید براساس عملکرد واقعی بررسی شود. صرف دیدن یک فرنولوم کوتاه به معنی نیاز به جراحی نیست و بهتر است ابتدا گرفتن سینه، انتقال شیر، درد مادر و وزنگیری کودک بهطور کامل ارزیابی شوند.
چه زمانی شیر نخوردن نوزاد نیاز به مراجعه سریع دارد؟
در مقالههای قدیمی گاهی توصیه میشود اگر اعتصاب شیرخوار بیش از ۲۴ تا ۴۸ ساعت طول کشید مراجعه کنید. اما برای یک نوزاد کمسن، اگر دریافت شیر بسیار کم شده باشد، نباید برای رسیدن به این زمان صبر کرد.
اگر نوزاد عملاً برای حدود هشت ساعت یا بیشتر شیر نمیخورد یا مقدار بسیار کمی دریافت میکند، بهخصوص در ماههای اول زندگی، بهتر است همان روز با پزشک یا مرکز درمانی تماس گرفته شود. همچنین هر یک از علائم زیر نیازمند توجه سریعتر هستند:
- کاهش واضح ادرار یا نداشتن پوشک خیس برای چندین ساعت
- خشکی قابل توجه دهان و لبها
- فرورفتگی ملاج یا چشمها
- بیحالی یا خوابآلودگی غیرعادی
- سخت بیدار شدن نوزاد
- مکیدن بسیار ضعیف یا توقف زودهنگام تغذیه به دلیل خستگی
- تنفس سریع، سخت یا تغییر رنگ لب و پوست
- کاهش وزن یا وزنگیری ناکافی
- استفراغهای مکرر یا بیماری واضح
- تب ۳۸ درجه سانتیگراد یا بیشتر در نوزاد زیر سه ماه
اگر نوزاد بهسختی بیدار میشود، مشکل تنفسی دارد، رنگ او آبی، خاکستری یا بسیار رنگپریده شده است یا به شکل واضح بدحال به نظر میرسد، موضوع نیازمند ارزیابی فوری پزشکی است.
جمعبندی
اگر نوزاد شیر مادر نخورد، اولین کار این نیست که او را مجبور به گرفتن سینه کنیم یا فوراً نتیجه بگیریم که زمان از شیر گرفتن رسیده است. در کودکی که قبلاً بهخوبی شیر میخورده، رد کردن ناگهانی سینه میتواند یک اعتصاب شیرخوار موقتی باشد و دلایلی مانند درد، گرفتگی بینی، تغییر محیط، حواسپرتی یا تغییر جریان شیر در آن نقش داشته باشند.
تماس پوستبهپوست، امتحان کردن سینه در زمان خوابآلودگی، محیط آرام، وضعیتهای مختلف شیردهی و پرهیز از فشار میتوانند به بازگشت کودک کمک کنند. اگر نوزاد سینه را نمیمکد، دوشیدن شیر برای حفظ تولید شیر و تأمین تغذیه کودک اهمیت دارد.
در عین حال، مهمترین معیار موفقیت فقط این نیست که کودک دوباره سینه را بگیرد. دریافت کافی شیر، تعداد مناسب پوشک خیس، هوشیاری و وزنگیری اهمیت بیشتری دارند. اگر این موارد دچار مشکل شدهاند، منتظر پایان خودبهخودی اعتصاب نمانید.
در نوزادی که از ابتدا مشکل مکیدن داشته، هنگام شیر خوردن سرفه یا خفگی میکند، وعدهها بسیار طولانی هستند یا وزن مناسب نمیگیرد، احتمال مشکلات گستردهتر مانند اختلالات تغذیه یا اختلال بلع باید بررسی شود. در چنین شرایطی ممکن است علاوه بر پزشک و مشاور شیردهی، ارزیابی تخصصی تغذیه و بلع نیز لازم باشد.
اعتصاب شیرخوار در بسیاری از موارد موقتی است و نوزاد دوباره به سینه بازمیگردد. صبر و آرامش مهم هستند، اما صبر به معنی نادیده گرفتن کاهش تغذیه و علائم کمآبی نیست. هدف اصلی این است که در تمام این مدت کودک ایمن بماند، شیر کافی دریافت کند و علت اصلی امتناع از تغذیه در صورت ادامه مشکل بهموقع شناسایی شود.
