مقدمه
تشنج در کودک می‌تواند برای خانواده ترسناک باشد، اما دانستن کمک‌های اولیه و مراجعه به‌موقع از اقدامات ناایمن جلوگیری می‌کند. تشنج زمانی رخ می‌دهد که فعالیت الکتریکی مغز به شکل غیرعادی تغییر کند؛ ظاهر آن همیشه لرزش تمام بدن نیست. برخی حمله‌ها با خیره‌شدن کوتاه، قطع پاسخ، حرکات تکراری یا تغییر حس همراه‌اند. از یک رویداد نمی‌توان تشخیص صرع داد؛ تب، بیماری‌های حاد و علت‌های دیگر نیز باید بررسی شوند. اگر کودک اکنون دچار تشنج است، محیط را ایمن کنید، زمان بگیرید و او را تنها نگذارید. چیزی در دهانش قرار ندهید و حرکاتش را مهار نکنید. اگر این اولین تشنج است، بیش از پنج دقیقه طول کشید، حمله‌ها پشت سر هم رخ دادند، تنفس یا هوشیاری پس از آن طبیعی نشد یا کودک آسیب دید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید. این مقاله اطلاعات عمومی است و جای ارزیابی فوری پزشکی را نمی‌گیرد.
تشنج چیست و چگونه دیده می‌شود؟
مغز با فعالیت الکتریکی سلول‌های عصبی کار می‌کند. تغییر ناگهانی و غیرعادی این فعالیت ممکن است برای مدتی حرکت، آگاهی، حس، رفتار یا پاسخ کودک را تحت تأثیر قرار دهد. در تشنج تشنجی ممکن است بدن سفت شود و اندام‌ها حرکات ریتمیک داشته باشند؛ در انواع دیگر کودک فقط چند لحظه مکث کند، به نقطه‌ای خیره شود یا حرکت تکراری انجام دهد. رفتارهای شبیه تشنج می‌توانند علت‌های دیگری داشته باشند و باید توسط پزشک بررسی شوند. طول حمله، بخش‌های درگیر بدن، سطح پاسخ‌گویی و وضعیت کودک پس از آن میان افراد متفاوت است. بعضی کودکان بعد از حمله خواب‌آلود یا گیج می‌شوند؛ برخی زودتر به وضعیت معمول برمی‌گردند. اگر امکان دارد، مدت رویداد و آنچه پیش و پس از آن رخ داده یادداشت کنید. فیلم کوتاه فقط وقتی بگیرید که یک مراقب دیگر مسئول ایمنی کودک باشد و ثبت ویدئو هیچ‌گاه تماس با اورژانس یا کمک اولیه را به تأخیر نیندازد.
صرع با یک تشنج یکسان نیست
صرع معمولاً به گرایش پایدار مغز به بروز تشنج‌های تکرارشونده بدون محرک فوری گفته می‌شود؛ اما تشخیص دقیق را پزشک براساس نوع حمله، سابقه، معاینه و آزمون‌های لازم تعیین می‌کند. یک تشنج ممکن است در تب یا بیماری حاد رخ دهد و الزاماً به معنی صرع نباشد. برعکس، همه تشنج‌ها با سقوط یا لرزش شدید همراه نیستند. بنابراین مهم است که خانواده از پیش نتیجه‌گیری نکند و شرح دقیق رویداد را به پزشک بدهد. از دست‌دادن هوشیاری، غش، اختلال خواب، حرکات غیرارادی و برخی رفتارهای گذرا ممکن است ظاهری شبیه تشنج داشته باشند. تشخیص افتراقی به شرح حال و گاهی آزمون‌های تخصصی نیاز دارد. EEG فعالیت الکتریکی مغز را ثبت می‌کند، اما نتیجه آن باید کنار مشاهده بالینی تفسیر شود. طبیعی‌بودن یک EEG به تنهایی هر احتمال تشنجی را رد نمی‌کند و ثبت غیرطبیعی نیز بدون تطبیق با وضعیت فرد برای تشخیص کافی نیست.
تشنج ناشی از تب
تشنج تب‌دار معمولاً در برخی کودکان خردسال هنگام بیماری همراه با تب رخ می‌دهد. بیشتر موارد در بازه سنی کودکی اولیه دیده می‌شوند و ظاهر آن برای خانواده اضطراب‌آور است. تشنج تب‌دار با صرع یکسان نیست و به تنهایی به معنای آسیب مغزی یا ابتلای حتمی به صرع در آینده نیست. پزشک باید کودک را ارزیابی کند تا علت تب و وضعیت عمومی مشخص شود، به‌ویژه اگر نخستین بار است که تشنج رخ می‌دهد. تب‌برها ممکن است برای راحتی کودک و درمان تب براساس راهنمای پزشک استفاده شوند، اما نمی‌توان تضمین کرد که از تشنج تب‌دار جلوگیری می‌کنند. داروی ضدتشنج را خودسرانه ندهید و دوز داروی دیگر را تغییر ندهید. اگر تب با بی‌حالی شدید، سفتی گردن، مشکل تنفس، بثورات نگران‌کننده، کم‌آبی یا وضعیت غیرعادی همراه است، دریافت کمک پزشکی را به تعویق نیندازید. سن کودک و بیماری‌های همراه در تصمیم‌گیری اهمیت دارند.
کمک‌های اولیه هنگام تشنج
اگر کودک تشنج دارد، خطرهای اطراف مانند لبه میز، اشیای تیز، آب یا پله را دور کنید. چیزی نرم زیر سر بگذارید، لباس تنگ دور گردن را شل کنید و زمان شروع حمله را ثبت کنید. کودک را نگه ندارید و دست‌وپایش را نکشید. هیچ قاشق، انگشت، دارو، آب یا غذا در دهان نگذارید؛ کودک زبانش را «قورت» نمی‌دهد و جسم داخل دهان می‌تواند آسیب یا خفگی ایجاد کند. اگر کودک روی زمین است و امکان دارد بدون زور او را به پهلو بچرخانید، این وضعیت می‌تواند به خروج ترشحات کمک کند. اگر حرکت‌دادن خطرناک یا دشوار است، اطراف را ایمن نگه دارید و از اپراتور اورژانس راهنمایی بگیرید. پس از توقف حرکات، بررسی کنید کودک نفس می‌کشد و پاسخ او به حالت عادی برمی‌گردد یا نه. تا وقتی کاملاً هوشیار نشده، خوراکی یا نوشیدنی ندهید و او را تنها نگذارید.
کارهایی که به ایمنی کمک می‌کنند
- مدت تشنج را با ساعت اندازه بگیرید.
- اشیای خطرناک را دور کنید و از سر کودک محافظت کنید.
- پس از حمله وضعیت تنفس و هوشیاری را زیر نظر بگیرید.
چه زمانی اورژانس لازم است؟
اگر تشنج بیش از پنج دقیقه ادامه دارد یا حمله دیگری بدون بازگشت هوشیاری آغاز می‌شود، فوراً با اورژانس تماس بگیرید. کمک فوری لازم است اگر کودک برای نخستین بار تشنج کرده، تنفس دشوار دارد، پس از توقف حرکات بیدار نمی‌شود، در آب دچار حمله شده، آسیب دیده یا بیماری زمینه‌ای مهم دارد. در صورت تردید درباره شدت یا طول حمله، اپراتور اورژانس یا پزشک می‌تواند راهنمایی کند؛ خودتان زمان رسیدگی را با جست‌وجوی آنلاین تلف نکنید. اگر کودک سابقه تشنج دارد، برنامه مکتوب پزشک ممکن است توضیح دهد در حمله‌های معمول چه کنید و چه زمانی داروی نجات‌بخش تجویزشده را به کار ببرید. فقط همان دارو و همان شیوه تجویزشده را اجرا کنید. برای مراقبان دیگر، مهدکودک یا مدرسه نسخه‌ای از برنامه اورژانسی تهیه کنید و شماره تماس‌ها را در دسترس بگذارید. دارو را به فرد آموزش‌ندیده نسپارید و آن را بدون دستور پزشک تکرار نکنید.
بررسی پزشکی و تشخیص
پزشک درباره زمان و مدت حمله، تب یا بیماری اخیر، داروها، سابقه رشد و خانوادگی و وضعیت کودک پس از حمله سؤال می‌کند. معاینه عصبی و جسمی به بررسی علت‌های احتمالی کمک می‌کند. بسته به وضعیت ممکن است آزمایش، EEG یا تصویربرداری درخواست شود؛ همه کودکان به همه آزمون‌ها نیاز ندارند. رویداد نخست، نوع تشنج، وضعیت پس از آن و علائم همراه بر تصمیم پزشک اثر می‌گذارند. شرح شاهد اهمیت دارد. اگر چند بزرگسال حاضر بوده‌اند، هر کس آنچه دیده بدون حدس ثبت کند: آیا کودک پاسخ می‌داد؟ یک سمت بدن درگیر بود؟ چشم‌ها یا سر به یک جهت چرخید؟ رنگ پوست یا تنفس تغییر کرد؟ چه زمانی به حالت معمول برگشت؟ جزئیات را دقیق و بی‌اغراق بیان کنید. ویدئو در برخی شرایط می‌تواند به متخصص کمک کند، ولی فیلم‌برداری نباید جای کمک اولیه را بگیرد یا حریم کودک را نادیده بگیرد.
درمان و پیگیری
درمان بر اساس علت و نوع تشنج انتخاب می‌شود. برخی کودکان پس از یک تشنج تب‌دار به داروی روزانه ضدتشنج نیاز ندارند؛ در موارد صرع یا تشنج‌های مشخص پزشک ممکن است دارو یا درمان تخصصی دیگری پیشنهاد کند. داروی ضدتشنج را ناگهانی قطع نکنید، مقدار آن را تغییر ندهید و دوز فراموش‌شده را دو برابر نکنید مگر اینکه پزشک دستور داده باشد. عوارض احتمالی و زمان پیگیری را از تجویزکننده بپرسید. اگر تشنج‌ها ادامه دارند یا تشخیص پیچیده است، ارجاع به متخصص مغز و اعصاب کودکان یا مرکز تخصصی صرع ممکن است مطرح شود. برنامه درمان می‌تواند با رشد کودک و نتایج ارزیابی تغییر کند. دفترچه‌ای از زمان حمله، مدت، تب، خواب، دارو و وضعیت بعد از آن به پزشک کمک می‌کند. از رژیم‌های خاص، مکمل یا درمان‌های تبلیغاتی به عنوان جایگزین داروی تجویزی استفاده نکنید؛ بعضی مداخلات فقط در شرایط مشخص و زیر نظر تیم درمان قابل بررسی‌اند.
مدرسه، بازی و زندگی روزمره
پس از تشنج، بسیاری از کودکان می‌توانند به بازی، مدرسه و فعالیت‌های متناسب با توان خود بازگردند؛ اما تصمیم به نوع حمله، علت و برنامه پزشک وابسته است. به مربی یا پرستار مدرسه دستورهای کوتاه و مکتوب بدهید: کمک‌های اولیه، موارد تماس با خانواده و شرایط تماس با اورژانس. اطلاعات پزشکی کودک را فقط با افرادی که برای ایمنی او نیاز دارند به اشتراک بگذارید. درباره فعالیت در آب، ارتفاع یا ورزش‌های خاص حتماً با پزشک گفت‌وگو کنید. تشنج یا تشخیص صرع به معنی کاهش هوش کودک نیست و نباید باعث محرومیت خودکار از یادگیری یا دوستی شود. بعضی کودکان ممکن است هم‌زمان به حمایت آموزشی، روانی یا رشدی نیاز داشته باشند؛ این نیازها باید جداگانه بررسی شوند. به پرسش‌های کودک با زبان ساده و متناسب با سن پاسخ دهید و از سرزنش او برای آنچه هنگام حمله رخ داده پرهیز کنید. خواب منظم و مصرف دقیق داروی تجویزشده را طبق برنامه پزشک پیگیری کنید.
حمایت از خانواده
دیدن اولین حمله می‌تواند ترس و احساس درماندگی ایجاد کند. دانستن کمک‌های اولیه، داشتن شماره تماس‌های اضطراری و شرکت در آموزش مناسب می‌تواند خانواده را آماده‌تر کند. اگر کودک داروی نجات‌بخش دارد، از متخصص بخواهید نحوه استفاده را نشان دهد و از او بخواهید مراقبان را آموزش دهد. درباره نگرانی‌های والدین و خواهر و برادرها نیز صحبت کنید؛ توضیح آرام و واقعی از ایجاد ترس یا شایعه جلوگیری می‌کند. والدین لازم نیست همه جزئیات پزشکی را همان لحظه به خاطر بسپارند. از پزشک بخواهید برنامه را به شکل مکتوب و مرحله‌به‌مرحله بدهد: چه زمانی داروی تجویزشده استفاده شود، چه زمانی اورژانس خبر شود و با چه شماره‌ای تماس بگیرند. برنامه را به مراقبان مسئول کودک نشان دهید و پس از هر تغییر درمانی نسخه قدیمی را اصلاح کنید. این آمادگی می‌تواند در یک موقعیت پراسترس تصمیم‌گیری را ساده‌تر کند. در اینترنت اطلاعات متناقض زیادی وجود دارد. تجربه خانواده دیگر جایگزین ارزیابی کودک شما نیست و هر حمله طولانی یا تازه نباید با توصیه گروه‌های غیرتخصصی مدیریت شود. اگر شرح تشخیص یا برنامه درمان روشن نیست، از پزشک بخواهید آن را به زبان ساده توضیح دهد و علائم هشدار را روی برگه ثبت کند. پرسیدن نظر دوم از متخصص، در صورت باقی‌ماندن نگرانی، اقدامی معقول است.
برای نخستین تشنج، حتی اگر حرکات متوقف شده و کودک دوباره هوشیار به نظر می‌رسد، ارزیابی پزشکی لازم است تا علت احتمالی روشن شود. اگر پس از حمله کودک دچار ضعف یک‌طرفه، سردرد شدید، تب همراه با بدحالی یا گیجی طولانی است، این موارد را هنگام تماس با پزشک حتماً بگویید. تصمیم درباره انتقال و نوع بررسی را با اپراتور اورژانس یا تیم درمان هماهنگ کنید و کودک را بدون نظارت رها نکنید. خانواده همچنین می‌تواند از پزشک بپرسد آیا برای کودک محدودیت موقت در شنا، حمام‌کردن تنها یا بالا رفتن از ارتفاع لازم است. این محدودیت‌ها نباید به شکل کلی و همیشگی اعمال شوند؛ خطر واقعی به سابقه کودک و کنترل حمله‌ها بستگی دارد. هدف، ایجاد ایمنی معقول بدون محروم‌کردن کودک از بازی و مشارکت است. برنامه را در صورت تغییر وضعیت دوباره با پزشک بازبینی کنید.
جمع‌بندی
تشنج در کودک علت‌های مختلف دارد و یک حمله به تنهایی تشخیص صرع نیست. هنگام حمله، محیط را ایمن کنید، زمان بگیرید، کودک را مهار نکنید و چیزی در دهانش نگذارید. تشنج طولانی، حمله‌های پشت‌سرهم، نخستین تشنج، آسیب یا اختلال تنفس و هوشیاری نیازمند رسیدگی فوری است. ارزیابی پزشک علت و نیاز به درمان را مشخص می‌کند؛ دارو یا برنامه مراقبت را خودسرانه تغییر ندهید.
پرسش
پاسخ
پرسش