مقدمه
کم‌شنوایی کودک می‌تواند از بدو تولد وجود داشته باشد یا بعدتر ایجاد شود. شدت آن ممکن است خفیف تا عمیق باشد و در یک گوش یا هر دو گوش دیده شود. علت‌ها هم گوناگون‌اند: زمینه ژنتیکی، برخی عفونت‌ها، مشکلات گوش میانی، آسیب یا بیماری و گاهی ترکیبی از عوامل. در بسیاری از موارد، علت دقیق بلافاصله روشن نمی‌شود؛ خانواده نباید خود را مقصر بداند. تشخیص زودهنگام مهم است، چون شنوایی در دسترسی کودک به گفتار، زبان و تعامل نقش دارد. با این حال، از روی واکنش کودک به یک صدا نمی‌توان شنوایی او را تأیید یا رد کرد. غربالگری نوزادی قدم نخست است، اما اگر بعداً نگرانی ایجاد شد، حتی با نتیجه غربالگری طبیعی باید ارزیابی شنوایی پیگیری شود. در این مقاله علت‌های احتمالی و مسیر بررسی را به زبان ساده توضیح می‌دهیم.
کم‌شنوایی چه انواعی دارد؟
در کم‌شنوایی انتقالی، عبور صدا از گوش بیرونی یا میانی دشوار می‌شود. جرم گوش، مایع پشت پرده گوش یا بعضی مشکلات ساختاری از علت‌های احتمالی‌اند؛ نوع و درمان دقیق را پزشک تعیین می‌کند. کم‌شنوایی حسی‌عصبی به گوش داخلی یا مسیر عصبی شنوایی مربوط است و ممکن است مادرزادی، ژنتیکی یا اکتسابی باشد. در نوع آمیخته، ویژگی‌هایی از هر دو نوع دیده می‌شود. کم‌شنوایی می‌تواند پایدار، متغیر یا پیشرونده باشد. یک گوش ممکن است بهتر از گوش دیگر بشنود و کودک در محیط آرام پاسخ مناسبی بدهد اما در کلاس یا جمع گفتار را از دست بدهد. از این رو، تشخیص به آزمون‌های متناسب با سن و ارزیابی متخصص نیاز دارد. واژه «ناشنوایی» نیز تجربه همه کودکان را یکسان توصیف نمی‌کند؛ توانایی شنیدن و شیوه ارتباط فردی است.
علت‌های مادرزادی و ژنتیکی
برخی کودکان با کم‌شنوایی متولد می‌شوند. زمینه ژنتیکی می‌تواند در کم‌شنوایی نقش داشته باشد و گاهی عضو دیگری از خانواده کم‌شنواست، اما نبود سابقه خانوادگی علت ژنتیکی را رد نمی‌کند. بعضی تغییرهای ژنتیکی فقط بر شنوایی اثر می‌گذارند و برخی همراه با ویژگی‌های دیگر بدن یا رشد دیده می‌شوند. پزشک ممکن است پس از ارزیابی، مشاوره ژنتیک یا بررسی‌های تکمیلی را پیشنهاد کند؛ همه کودکان به آزمایش ژنتیک نیاز ندارند. عفونت‌های خاص در دوران بارداری، زایمان دشوار یا شرایط پزشکی نوزادی نیز ممکن است با کم‌شنوایی ارتباط داشته باشند. نارس‌بودن، نیاز به مراقبت ویژه، برخی عفونت‌های شدید و زردی شدید از عواملی هستند که تیم پزشکی در سابقه کودک بررسی می‌کند. وجود یکی از این عوامل به تنهایی به معنی کم‌شنوایی نیست. اطلاعات پرونده تولد می‌تواند در فهم علت و تعیین پیگیری کمک‌کننده باشد. گاهی علت با وجود بررسی کامل مشخص نمی‌شود. این موضوع لزوماً به معنی ناقص‌بودن ارزیابی یا وجود تقصیر خانواده نیست. مهم آن است که نوع و میزان کم‌شنوایی روشن شود، نیازهای کودک پیگیری شوند و خانواده درباره گزینه‌های ارتباط و توان‌بخشی اطلاعات بگیرد. در صورت پیدا شدن علت، اطلاعات می‌تواند در برنامه پزشکی و بررسی نیاز دیگر اعضای خانواده مفید باشد.
علت‌های اکتسابی پس از تولد
کم‌شنوایی ممکن است پس از تولد ایجاد شود. برخی عفونت‌ها مانند مننژیت می‌توانند به شنوایی آسیب بزنند و عفونت‌های مکرر یا مایع گوش میانی گاهی باعث کم‌شنوایی انتقالی یا نوسان شنوایی می‌شوند. ضربه به سر یا گوش، بیماری‌های خاص و قرارگرفتن در معرض صدای بسیار بلند نیز از عوامل احتمالی‌اند. سابقه هر کودک باید با پزشک مرور شود؛ یک علت برای همه صادق نیست. بعضی داروهای ضروری ممکن است برای گوش خطر داشته باشند، اما نباید خانواده داروی کودک را خودسرانه قطع کند. پزشک مزایا و خطر دارو را می‌سنجد و در صورت لزوم شنوایی را پایش می‌کند. اگر کودک داروی خاصی دریافت کرده یا بیماری جدی داشته، اطلاعات را هنگام ارزیابی شنوایی بیان کنید. داروهای بدون نسخه یا روش‌های خانگی را برای «بازکردن گوش» استفاده نکنید. قرارگرفتن طولانی یا ناگهانی در صدای بسیار بلند می‌تواند به شنوایی آسیب برساند. در کنسرت، جشن یا کار با ابزار پرصدا، فاصله از منبع و محافظ مناسب اهمیت دارد. هدفون را در حجم بالا و مدت طولانی به کار نبرید. اگر پس از صدای بلند زنگ گوش، درد یا افت شنوایی رخ داد، کودک باید به‌موقع بررسی شود؛ منتظر نمانید تا مشکل خودبه‌خود برطرف شود.
عفونت گوش و مایع پشت پرده
عفونت گوش میانی در کودکان شایع است و گاهی پس از آن مایع مدتی پشت پرده گوش باقی می‌ماند. این وضعیت ممکن است عبور صدا را کاهش دهد و شنوایی را موقتاً تحت تأثیر قرار دهد، اما هر عفونت به کم‌شنوایی پایدار منجر نمی‌شود. پزشک با معاینه و در صورت نیاز آزمون شنوایی تصمیم می‌گیرد پیگیری، درمان یا ارجاع لازم است یا نه. درد گوش، تب یا ترشح نیاز به ارزیابی پزشکی دارد؛ فشار دادن، واردکردن گوش‌پاک‌کن یا قطره نامطمئن ممکن است آسیب بزند. اگر کودک عفونت‌های مکرر دارد یا پاسخ او به صدا پس از بیماری تغییر کرده، این را به پزشک بگویید. حتی بعد از بهبود درد، اگر نشانه‌های شنوایی باقی مانده‌اند، پیگیری آزمون اهمیت دارد.
چه نشانه‌هایی را خانواده می‌تواند ببیند؟
نشانه‌ها در خانه و محیط آموزشی
نشانه‌ها بر اساس سن و نوع کم‌شنوایی فرق دارند. کودک ممکن است به نام خود پاسخ ندهد، صدای تلویزیون را زیاد کند، در دنبال‌کردن دستورهای گفتاری دشواری داشته باشد یا در محیط شلوغ از گفت‌وگو عقب بماند. تأخیر در رشد گفتار و زبان نیز می‌تواند دلیلی برای بررسی شنوایی باشد. هیچ‌یک از این نشانه‌ها به تنهایی علت را مشخص نمی‌کند و توجه یا زبان کودک هم باید بررسی شود. برخی کودکان به صداهای بلند واکنش نشان می‌دهند، اما این واکنش کم‌شنوایی را رد نمی‌کند؛ ممکن است بخشی از طیف صداها را بشنوند یا از ارتعاش و دیدن واکنش دیگران آگاه شوند. همچنین کودک کم‌شنوا ممکن است در یک‌به‌یک خوب پاسخ دهد ولی در کلاس مشکل داشته باشد. به جای آزمون‌کردن با صداهای ناگهانی، نگرانی خود را با پزشک یا شنوایی‌شناس مطرح کنید.
- به تغییر تازه در واکنش کودک به صدا یا گفت‌وگوی روزمره توجه کنید.
- دشواری فهم گفتار در جمع یا وابستگی زیاد به دیدن چهره گوینده را گزارش دهید.
- اگر مهارت زبانی یا واکنش‌های قبلی پسرفت کرده‌اند، ارزیابی را به تعویق نیندازید.
کودکی که در یک گوش کم‌شنوایی دارد، ممکن است در گفت‌وگوی رو‌در‌رو یا اتاق ساکت عملکرد خوبی نشان دهد، اما پیدا‌کردن جهت صدا و فهم صحبت از سمت ضعیف‌تر برایش دشوار باشد. در کلاس، فاصله از معلم و صدای همهمه می‌تواند فهم دستور را سخت‌تر کند. از مربی بخواهید مثال‌های مشخص ثبت کند؛ مثلاً کودک کدام دستور را از دست می‌دهد و در چه جایگاهی بهتر می‌شنود. گوش‌دادن به موسیقی یا پاسخ‌دادن به زنگ هم نمی‌تواند به تنهایی شنوایی گفتار را تأیید کند. بعضی فرکانس‌ها ممکن است قابل شنیدن باشند و بعضی دیگر نه. خانواده بهتر است با صدای بلند کودک را امتحان نکند؛ صداهای ناگهانی می‌توانند ترسناک باشند و اطلاعات تشخیصی هم نمی‌دهند. آزمون رسمی برای مشخص‌کردن آستانه‌های شنوایی و نیازهای کودک طراحی شده است. تغییر در رفتار ارتباطی را با توجه به زبان و تجربه کودک تفسیر کنید. اگر کودک چندزبانه است، ارزیابی باید سابقه زبان‌هایی را که در خانه می‌شنود لحاظ کند. دشواری در یک زبان به تنهایی کم‌شنوایی را ثابت نمی‌کند و تفاوت زبان‌آموزی طبیعی را نباید با اختلال اشتباه گرفت. خانواده اطلاعات تماس و زبان‌های روزمره کودک را پیش از ارزیابی در اختیار متخصص بگذارد.
غربالگری و تشخیص چگونه انجام می‌شود؟
نتیجه غربالگری پایان پیگیری نیست
بسیاری از نظام‌های سلامت برای نوزادان غربالگری شنوایی انجام می‌دهند. نتیجه «ارجاع برای بررسی بیشتر» تشخیص قطعی نیست؛ یعنی آزمون تکمیلی لازم است. از سوی دیگر، نتیجه طبیعی غربالگری هم تضمین نمی‌کند کم‌شنوایی در آینده ایجاد نخواهد شد. بعضی انواع می‌توانند دیرتر ظاهر شوند یا تغییر کنند؛ بنابراین نگرانی خانواده در هر سنی ارزش بررسی دارد. اگر نوزاد در غربالگری اولیه قبول شده، این نتیجه درباره زمان انجام همان آزمون اطلاعات می‌دهد. در ماه‌ها یا سال‌های بعد، عفونت، برخی بیماری‌ها یا تغییر تدریجی شنوایی ممکن است وضعیت را عوض کند. به همین دلیل، پیگیری رشد و واکنش ارتباطی در ویزیت‌های معمول کودک اهمیت دارد. اگر والد یا مربی تغییری می‌بیند، بهتر است آن را بیان کند و برای ارزیابی دوباره اقدام شود. پرسیدن درباره نتیجه آزمون، گوش‌های بررسی‌شده و نیاز به نوبت تکمیلی حق خانواده است. اطمینان حاصل کنید نتیجه به دست پزشک کودک رسیده و توصیه بعدی روشن است. اگر دسترسی به متخصص دشوار است، از پزشک درباره نزدیک‌ترین مرکز شنوایی یا مسیر ارجاع کمک بخواهید. به تأخیر افتادن ارزیابی ممکن است زمان دریافت حمایت ارتباطی را عقب بیندازد. شنوایی‌شناس از آزمون‌های متناسب با سن استفاده می‌کند؛ برای نوزاد یا کودک کم‌سن، اندازه‌گیری پاسخ‌های گوش یا مسیر شنوایی ممکن است بدون نیاز به پاسخ گفتاری انجام شود. برای کودک بزرگ‌تر، بازی یا پاسخ به صدا می‌تواند بخشی از آزمون باشد. متخصص بر اساس یافته‌ها تعیین می‌کند کم‌شنوایی وجود دارد، از چه نوع است و آیا نیاز به تکرار آزمون یا بررسی پزشک گوش‌وحلق‌وبینی هست. پس از تشخیص، ممکن است ارزیابی گفتار و زبان، معاینه پزشکی یا بررسی علت پیشنهاد شود. هدف، ایجاد تصویری از نیازهای واقعی کودک است، نه فقط ثبت یک عدد. پرسش‌های خانواده درباره وسایل کمک‌شنوایی، زبان و ارتباط، مدرسه و پیگیری را یادداشت کنید. دریافت نظر دوم از متخصص واجد صلاحیت در تصمیم‌های مهم مجاز است.
چرا پیگیری رشد زبان مهم است؟
شنیدن یکی از راه‌های دسترسی کودک به زبان گفتاری است؛ اگر صدا برای او قابل دسترس نباشد، فرصت شنیدن و تمرین گفتار ممکن است کمتر شود. میزان اثر به نوع و شدت کم‌شنوایی، زمان شناسایی، دسترسی به زبان و حمایت محیط بستگی دارد. کم‌شنوایی به معنی ناتوانی در یادگیری یا ارتباط نیست. هر کودک می‌تواند از روش‌ها و پشتیبانی‌های متناسب بهره ببرد. پس از تشخیص، خانواده با تیم شنوایی و گفتاردرمانی درباره راه‌های ارتباطی، پیگیری مهارت‌های زبان و دسترسی کودک به محیط آموزشی صحبت کند. برخی خانواده‌ها از گفتار استفاده می‌کنند، برخی زبان اشاره یا ارتباط چندشیوه‌ای را انتخاب می‌کنند. انتخاب باید بر پایه نیاز کودک، اطلاعات قابل فهم و نظر خانواده باشد. کودک نباید تا زمان تصمیم نهایی از دسترسی به ارتباط محروم بماند. اگر کودک دستگاه کمک‌شنوایی دارد، بررسی عملکرد و تنظیم آن باید با شنوایی‌شناس انجام شود. وسیله به تنهایی زبان را آموزش نمی‌دهد؛ محیطی که با کودک صحبت می‌کند، به او پاسخ می‌دهد و فرصت ارتباط فراهم می‌سازد نیز اهمیت دارد. پیشرفت را در خانه و مدرسه پیگیری کنید و هر دشواری را با تیم درمان در میان بگذارید.
چه زمانی ارزیابی لازم است؟
اگر خانواده درباره شنوایی کودک نگران است، برای آزمون شنوایی وقت بگیرید؛ منتظر نمانید تا گفتار به تأخیر بیفتد یا کودک همه نشانه‌ها را نشان دهد. پس از غربالگری ناموفق، پیگیری پیشنهادی را انجام دهید. اگر کودک سابقه بیماری یا عامل خطر پزشکی دارد، از پزشک بپرسید آیا پایش دوره‌ای لازم است. ارزیابی زودتر به معنای تشخیص قطعی یا شروع فوری درمان نیست؛ راهی برای روشن‌کردن وضعیت است. افت ناگهانی شنوایی، درد شدید، ترشح، سرگیجه یا آسیب گوش نیازمند ارزیابی پزشکی سریع است. برای علائم ناگهانی، خوددرمانی یا انتظار طولانی مناسب نیست. هنگام مراجعه، زمان شروع نشانه‌ها، بیماری‌های اخیر، داروها و نتیجه آزمون‌های پیشین را همراه داشته باشید. در صورت مشکل ارتباطی، از متخصص بخواهید توصیه‌ها را به شکل نوشتاری یا روشن ارائه کند.
جمع‌بندی
کم‌شنوایی کودک می‌تواند مادرزادی یا اکتسابی و دارای علت‌های ژنتیکی، عفونی، گوش میانی یا عوامل دیگر باشد؛ گاهی نیز علت مشخص نمی‌شود. واکنش به صدا یا نتیجه غربالگری نوزادی به‌تنهایی شنوایی آینده را تعیین نمی‌کند. در صورت نگرانی، آزمون متناسب با سن و ارزیابی متخصص انجام دهید و هم‌زمان دسترسی کودک به زبان، ارتباط و حمایت آموزشی را پیگیری کنید.
پرسش
پاسخ
پرسش