مقدمه
کاشت حلزون شنوایی وسیله‌ای پزشکی است که بخشی از عملکرد حلزون گوش را دور می‌زند و سیگنال الکتریکی را از راه عصب شنوایی به مغز می‌رساند. این وسیله مانند سمعک صدا را فقط بلندتر نمی‌کند و برای همه‌ی انواع کم‌شنوایی مناسب نیست. ارزیابی شنوایی، بررسی پزشکی، تجربه‌ی استفاده از سمعک، توانایی‌های ارتباطی و ترجیح خود فرد یا خانواده در تصمیم‌گیری نقش دارند. نتیجه نیز به عوامل زیادی وابسته است و شنیدن با وسیله‌ی کاشت‌شده دقیقاً شبیه شنوایی طبیعی نمی‌شود.
کاشت حلزون می‌تواند برای برخی کودکان و بزرگسالان دارای کم‌شنوایی شدید تا عمیق سودمند باشد، اما انتخاب آن نیازمند بررسی گروه تخصصی است. پس از جراحی، تنظیم پردازشگر و توانبخشی شنیداری و زبانی بخش مهمی از مسیر هستند. این مقاله مراحل کلی ارزیابی، جراحی، فعال‌سازی، گفتاردرمانی و پیگیری را توضیح می‌دهد و جای مشاوره‌ی فردی با متخصص گوش‌وحلق‌وبینی و شنوایی‌شناس را نمی‌گیرد.
کاشت حلزون چگونه کار می‌کند؟
بخش بیرونی دستگاه صدا را دریافت و به کد دیجیتال تبدیل می‌کند. این کد از راه فرستنده به بخشی کاشته‌شده در زیر پوست منتقل می‌شود و الکترودهای داخل حلزون، عصب شنوایی را تحریک می‌کنند. مغز به‌تدریج الگوهای تازه‌ی سیگنال را تفسیر می‌کند. بنابراین پس از فعال‌سازی، فرد معمولاً فوراً همه‌ی صداها را مانند تجربه‌ی قبلی خود درک نمی‌کند؛ شنیدن و فهم گفتار به تنظیم دستگاه، تمرین و سازگاری فردی نیاز دارد.
سمعک و کاشت حلزون کارکرد یکسان ندارند. سمعک صدا را تقویت می‌کند و در کم‌شنوایی‌هایی که گوش داخلی هنوز به صدای تقویت‌شده پاسخ مؤثر می‌دهد می‌تواند مناسب باشد. کاشت حلزون وقتی بررسی می‌شود که بهره‌ی شنیداری با سمعک به اندازه‌ی کافی نباشد و ارزیابی تخصصی نشان دهد فرد احتمالاً از آن سود می‌برد. ممکن است فرد از یک یا دو وسیله، یا ترکیب وسیله‌ی کاشت‌شده با سمعک استفاده کند؛ این تصمیم به وضعیت دو گوش و ارزیابی تیم وابسته است.
چه کسانی ممکن است کاندید کاشت باشند؟
کاندید مناسب تنها با یک عدد در آزمایش شنوایی تعیین نمی‌شود. متخصصان آستانه‌های شنوایی، تشخیص گفتار با وسایل کمک‌شنوایی، علت و مدت کم‌شنوایی، وضعیت گوش و عصب، انتظارات، سلامت عمومی و امکان پیگیری توانبخشی را کنار هم می‌سنجند. معیارهای سنی و پزشکی با توجه به کشور، دستگاه و دستورالعمل‌های جاری تفاوت دارند؛ بنابراین جدول‌های اینترنتی جای ارزیابی مرکز کاشت را نمی‌گیرند.
در بزرگسالانی که پس از یادگیری زبان دچار افت شدید شنوایی شده‌اند، تجربه‌ی شنیداری قبلی، مدت محرومیت شنیداری و تشخیص گفتار با سمعک می‌تواند بر نتیجه اثر بگذارد. برای فردی که از زمان تولد ناشنوا بوده نیز تصمیم باید با توجه به روش‌های ارتباطی، اهداف شخصی و نظر خود او بررسی شود. افراد ناشنوا یک گروه یکسان نیستند و کاشت حلزون تنها مسیر ارتباطی یا تنها انتخاب برای همه نیست.
برای نوزاد یا کودک، تشخیص به‌موقع کم‌شنوایی و شروع خدمات مداخله‌ی زودهنگام اهمیت دارد. تیم ممکن است نتیجه‌ی چند آزمایش شنوایی، پاسخ به سمعک، رشد زبان، وضعیت پزشکی و نیاز خانواده را بررسی کند. گاهی ابتدا سمعک و پایش انجام می‌شود؛ در برخی موارد نیز ارزیابی کاشت زودتر پیشنهاد می‌شود. درباره‌ی سود و خطر هر گزینه باید با خانواده و با توجه به نیاز ارتباطی کودک گفتگو کرد، بدون وعده‌ی قطعی درباره‌ی زبان گفتاری آینده.
ارزیابی پیش از جراحی
ارزیابی معمولاً چندرشته‌ای است و می‌تواند شنوایی‌شناس، جراح گوش‌وحلق‌وبینی یا نورواتولوژیست، گفتاردرمانگر، متخصص کودکان و دیگر اعضای تیم را درگیر کند. آزمایش‌های شنوایی و تصویربرداری در صورت نیاز، وضعیت گوش داخلی و مسیر عصب را بررسی می‌کنند. شنوایی‌شناس درباره‌ی سمعک و گزینه‌های کمک‌شنوایی اطلاعات می‌دهد و گفتاردرمانگر یا متخصص توانبخشی، مهارت‌های ارتباطی و زبان را در بافت زندگی فرد می‌سنجد.
پیش از تصمیم‌گیری بهتر است فرد و خانواده درباره‌ی روند جراحی، مراقبت از زخم، احتمال عوارض، زمان فعال‌سازی، تعداد جلسات تنظیم، پیگیری منظم، هزینه‌ها و دسترسی به قطعات و خدمات پرسش کنند. برای کودک، آماده‌سازی خانواده و محیط آموزشی هم اهمیت دارد. اگر کسی انتظار داشته باشد کاشت به‌تنهایی گفتار یا فهم گفتار را فوراً به حالت طبیعی برگرداند، تیم باید توضیح دهد چه چیزی واقع‌بینانه است و چه عوامل دیگری در یادگیری نقش دارند.
جراحی و فعال‌سازی دستگاه
جراحی در بیمارستان و تحت بیهوشی انجام می‌شود. روش جراحی، مدت بستری و مراقبت‌های پس از آن بر اساس شرایط فرد و مرکز درمانی تعیین می‌شوند. مانند هر عمل، عوارض احتمالی از جمله درد، عفونت، سرگیجه یا مشکلات مربوط به زخم وجود دارند و تیم پزشکی آن‌ها را توضیح می‌دهد. تصمیم‌گیری باید بعد از گفتگوی آگاهانه درباره‌ی منافع مورد انتظار و خطرهای فردی انجام شود. در صورت بروز درد شدید، تب، ترشح زخم یا علامت نگران‌کننده پس از جراحی باید با تیم درمان تماس گرفت.
بخش بیرونی معمولاً پس از گذشت زمان مناسب برای ترمیم زخم فعال می‌شود؛ زمان دقیق را جراح و شنوایی‌شناس تعیین می‌کنند. در جلسه‌ی فعال‌سازی، شنوایی‌شناس الکترودها را تنظیم می‌کند و سطح صدا را با واکنش و گزارش فرد هماهنگ می‌سازد. گاهی به چند جلسه‌ی تنظیم نیاز است، زیرا صداهای محیط در آغاز ممکن است غیرعادی یا خسته‌کننده به نظر برسند. فرد باید مشکلاتی مانند ناراحتی، صدای بیش از حد بلند یا قطع‌و‌وصل شدن را گزارش کند تا تنظیم یا بررسی فنی انجام شود.
نقش گفتاردرمانی و توانبخشی شنیداری
کاشت حلزون به تنهایی زبان نمی‌آموزد. توانبخشی پس از فعال‌سازی ممکن است شامل تشخیص صداهای محیط، توجه شنیداری، درک واژه و جمله، مهارت‌های ارتباطی، راهبردهای گفتگو و استفاده‌ی هم‌زمان از نشانه‌های دیداری باشد. برنامه بر اساس سن، زمان شروع کم‌شنوایی، سطح زبان، اهداف فرد و روش ارتباطی ترجیحی تنظیم می‌شود. بعضی افراد بر شنیدن و گفتار گفتاری تمرکز دارند؛ برخی استفاده از زبان اشاره، لب‌خوانی و دیگر راه‌های ارتباطی را نیز حفظ می‌کنند. انتخاب‌ها باید به فرد احترام بگذارند.
برای کودک، گفتاردرمانگر و خانواده می‌توانند فعالیت‌های کوتاه را در بازی، کتاب‌خوانی، حمام یا وعده‌ی غذایی روزانه بگنجانند. هدف تمرین، تکرار بی‌پایان صدا نیست؛ بزرگسال باید تعامل معنادار و فرصت پاسخ دادن ایجاد کند. گفتاردرمانگر پیشرفت را در تشخیص گفتار، فهم زبان، تولید گفتار در صورت هدف‌بودن، مشارکت و نیازهای خانواده پیگیری می‌کند. ارزیابی شنوایی و تنظیم وسیله نیز باید هم‌زمان ادامه یابد، چون دستگاه خراب یا تنظیم نامناسب می‌تواند دسترسی کودک به صدا را محدود کند.
برای بزرگسالان، تمرین ممکن است بر شنیدن در نویز، فهم مکالمه‌ی تلفنی، دنبال کردن جلسه، تشخیص گفتار آشنا و مدیریت خستگی شنیداری تمرکز کند. راهبردهای ارتباطی مانند درخواست تکرار، انتخاب جای مناسب برای گفتگو و استفاده از زیرنویس یا فناوری کمک‌شنوایی می‌توانند مکمل تمرین باشند. میزان فایده برای هر فرد متفاوت است؛ برنامه باید با نیازهایی که خود او مهم می‌داند هماهنگ شود.
عوامل مؤثر بر نتیجه و محدودیت‌ها
نتیجه‌ی کاشت به سن جراحی به‌تنهایی وابسته نیست. مدت و علت کم‌شنوایی، دسترسی قبلی به صدا، وضعیت عصب شنوایی، شرایط پزشکی، تجربه‌ی زبانی، استفاده‌ی منظم از دستگاه، کیفیت تنظیم، فرصت تمرین و حمایت محیط نیز نقش دارند. حتی در یک خانواده، دو کودک می‌توانند نتایج متفاوتی داشته باشند. پیشرفت را بهتر است با هدف‌های فردی و در گذر زمان بسنجند، نه با مقایسه‌ی ساده‌ی کودکان.
وسیله‌ی کاشت‌شده شنیدن بی‌نقص را تضمین نمی‌کند و ممکن است فهم گفتار در محیط پر سروصدا همچنان دشوار باشد. باتری، کابل و بخش بیرونی نیاز به نگهداری دارند. پیگیری شنوایی‌شناس، نقشه‌برداری دستگاه، مراقبت‌های پزشکی و توانبخشی می‌توانند سال‌ها ادامه داشته باشند. اگر پردازشگر از کار افتاد، کیفیت شنیدن ناگهان تغییر کرد یا فرد صدا را غیرعادی یافت، باید از تیم فنی یا درمانی راهنمایی بگیرد و دستگاه را خودسرانه دستکاری نکند.
ارتباط خانوادگی و انتخاب آگاهانه
خانواده می‌تواند با حفظ تعامل چهره‌به‌چهره، کم کردن صدای پس‌زمینه، جلب توجه کودک پیش از صحبت و استفاده از زبان طبیعی و روشن، دسترسی ارتباطی را بهتر کند. بلند فریاد زدن لازم نیست و ممکن است صدا را ناخوشایند کند. بهتر است پیش از گفتگو بپرسید فرد چه راه ارتباطی را ترجیح می‌دهد و اطمینان حاصل کنید صورت گوینده دیده می‌شود. بزرگسالان و نوجوانان باید در تصمیم‌های مربوط به وسیله، اهداف توانبخشی و شیوه‌ی ارتباط خود نقش داشته باشند.
دریافت کاشت، استفاده از سمعک یا زبان اشاره موضوعی شخصی و پزشکی است. مقاله‌های عمومی نمی‌توانند بگویند یک گزینه برای هر فرد بهترین است. خانواده می‌تواند از تیم درباره‌ی شواهد، نتیجه‌های مورد انتظار، حمایت‌های آموزشی و منابع محلی سؤال کند. برای کودک، پیگیری رشد ارتباطی حتی زمانی که نتیجه‌ی شنوایی بهتر شده همچنان اهمیت دارد؛ تشخیص و حمایت زودهنگام نباید به دلیل وجود وسیله به تعویق بیفتد.
زمان پیگیری با تیم کاشت
پیگیری منظم به تنظیم دستگاه، بررسی شنوایی و حل مشکلات استفاده کمک می‌کند. قرارهای ارزیابی را تا جای ممکن طبق برنامه‌ی تیم نگه دارید و تغییرات عملکرد روزانه را ثبت کنید: آیا صداهای محیط را می‌شنود؟ فهم گفتار در خانه و کلاس چه تغییری کرده؟ وسیله چه زمانی ناراحت‌کننده می‌شود؟ چنین نمونه‌هایی از کلی‌گویی «بهتر شده» یا «فایده نداشته» اطلاعات کاربردی‌تری می‌دهند. اگر فرد به جلسات توانبخشی دسترسی ندارد، موضوع را با مرکز مطرح کنید تا درباره‌ی گزینه‌های موجود گفت‌وگو شود.
مراقبت روزانه و سازگاری با محیط
استفاده‌ی درست از پردازشگر، بررسی باتری و لوازم جانبی، خشک و تمیز نگه داشتن اجزای بیرونی طبق راهنمای سازنده و رعایت دستور مرکز کاشت به عملکرد دستگاه کمک می‌کند. کودکان ممکن است برای حفظ وسیله هنگام بازی یا ورزش به راهکارهای ویژه نیاز داشته باشند؛ درباره‌ی فعالیت‌های آبی، ضربه‌ی احتمالی و تجهیزات محافظ از شنوایی‌شناس یا مرکز کاشت بپرسید. وسیله‌ی داخلی را نباید در خانه دستکاری کرد. اگر قطعه‌ای افتاد، دستگاه خیس شد یا شنیدن ناگهان تغییر کرد، با تیم فنی تماس بگیرید.
محیط نیز می‌تواند دسترسی به گفتار را آسان‌تر یا دشوارتر کند. نور مناسب روی چهره‌ی گوینده، نشستن نزدیک‌تر، کم کردن صدای تلویزیون و قرار گرفتن در فاصله‌ی کوتاه از سخنگو، فهم گفتگو را بهتر می‌کند. در کلاس، معلم می‌تواند پیش از صحبت توجه کودک را جلب کند، صورتش را به سمت کلاس نگه دارد و نکات مهم را با نوشته یا تصویر همراه کند. در جلسه‌ی شلوغ، گفتن نام گوینده پیش از صحبت یا استفاده از میکروفن فرستنده در صورت تجویز، ممکن است کمک کند. این حمایت‌ها جای تنظیم دستگاه را نمی‌گیرند، بلکه دسترسی شنیداری را در زندگی روزانه تقویت می‌کنند.
خستگی شنیداری واقعی است. شنیدن و تفسیر گفتار، به‌ویژه در محیط پر سروصدا، می‌تواند تلاش‌برانگیز باشد. کودک ممکن است پس از مدرسه کم‌حوصله شود یا از استفاده از دستگاه فاصله بگیرد؛ بزرگسال ممکن است در جلسات طولانی نیاز به مکث داشته باشد. به جای سرزنش، زمان استراحت و نیازهای فرد را بررسی کنید و اگر وسیله ناراحت‌کننده است یا صداها آزار می‌دهند، با متخصص برای تنظیم و ارزیابی مشورت کنید. پیگیری منظم کمک می‌کند میان خستگی ناشی از محیط و مشکل فنی تفاوت گذاشته شود.
پرسش‌های مهم پیش از تصمیم
در جلسه‌ی ارزیابی می‌توان پرسید: کدام آزمایش‌ها نشان می‌دهند فرد با سمعک فعلی چه میزان از گفتار را درک می‌کند؟ گزینه‌های دیگر کمک‌شنوایی چیست؟ نتیجه‌ی مورد انتظار برای این فرد چگونه اندازه‌گیری می‌شود؟ عوارض جراحی و مراقبت پس از آن چیست؟ چه زمانی پردازشگر فعال می‌شود و چند بار نیاز به تنظیم وجود دارد؟ توانبخشی در شهر یا مرکز زندگی فرد در دسترس است؟ هزینه‌ی قطعات، باتری و خدمات پیگیری چگونه تأمین می‌شود؟ پاسخ این پرسش‌ها به خانواده کمک می‌کند تصمیم را با اطلاعات واقع‌بینانه بگیرد.
برای کودک، سؤال از تجربه‌ی تیم در ارزیابی رشد زبان، روش‌های ارتباطی خانواده، نقش مدرسه و دسترسی به خدمات مداخله‌ی زودهنگام اهمیت دارد. برای بزرگسال، باید هدف‌های شخصی مانند گفتگوی خانوادگی، شنیدن محیط کار یا ارتباط تلفنی مطرح شوند. ممکن است فرد از کاشت بهره ببرد اما همچنان زبان اشاره، لب‌خوانی یا فناوری‌های دیگر را مفید بداند. احترام به انتخاب فرد، بخشی از مراقبت شایسته است؛ معیار موفقیت نباید صرفاً شبیه شدن او به شنونده‌ای با شنوایی طبیعی باشد.
چه مواردی در تصمیم‌گیری بررسی می‌شوند؟
- نوع و شدت کم‌شنوایی و نتایج ارزیابی شنوایی
- هدف‌های ارتباطی و ترجیح‌های خود فرد یا خانواده
- نیاز به پیگیری زبان، گفتار و تنظیم وسیله در طول زمان
جمع‌بندی
کاشت حلزون راهکار پزشکی برای برخی افراد با کم‌شنوایی شدید تا عمیق است و ارزیابی تیم تخصصی، تصمیم‌گیری آگاهانه و پیگیری طولانی‌مدت می‌خواهد. دستگاه صدا را به شیوه‌ای متفاوت منتقل می‌کند و نتیجه‌ی آن برای هر فرد یکسان نیست. تنظیم شنوایی، توانبخشی شنیداری و زبانی، گفتاردرمانی در صورت نیاز و حمایت خانواده و محیط آموزشی مکمل یکدیگرند. برای تشخیص کاندیداتوری یا مقایسه‌ی گزینه‌ها، به شنوایی‌شناس و جراح گوش‌وحلق‌وبینی مراجعه کنید و هدف‌های خود فرد را در مرکز تصمیم قرار دهید.
پرسش
پاسخ
پرسش