مقدمه
برای بیماری که مدت زیادی در بستر بوده و مشکل بلع دارد، آماده شدن برای غذا فقط به انتخاب غذای نرم محدود نمیشود. تغییر وضعیت بدن، میزان هوشیاری، تحمل نشستن و وضعیت تنفس هم اهمیت دارند. ممکن است خانواده بخواهد بیمار را سریع بنشاند تا غذا سرد نشود، اما بعضی بیماران هنگام بالا آمدن از حالت خوابیده دچار سرگیجه، ضعف یا تهوع میشوند. شروع غذا در چنین شرایطی باید متوقف شود تا وضعیت بیمار بررسی شود.
تغذیه دهانی بیماران دیسفاژی زمانی انجام میشود که تیم درمان آن را مناسب دانسته و درباره روش غذا دادن راهنمایی کرده باشد. این مقاله بر آماده کردن بیمار بستری، تغییر وضعیت تدریجی و توجه به افت فشار تمرکز دارد. توصیهها جای برنامه اختصاصی بلع را نمیگیرند؛ فردی که پس از سکته، بیماری عصبی یا بستری طولانی مشکل دارد، ممکن است به روش نشستن، بافت غذا و میزان کمک متفاوتی نیاز داشته باشد.
پیش از شروع تغذیه دهانی چه چیزی باید روشن باشد؟
دیسفاژی یعنی دشواری در بلع؛ این دشواری میتواند در آماده کردن لقمه، حرکت دادن آن در دهان یا عبور آن از حلق و مری باشد. بنابراین اینکه بیمار دهانش را باز میکند یا درخواست آب دارد، بهتنهایی نشان نمیدهد خوردن و آشامیدن برای او ایمن است. اگر دستور فعلی بیمار محدودیت دریافت از راه دهان است، خانواده نباید برای امتحان کردن توانایی او یک جرعه آب یا مقدار کمی غذا بدهد.
از تیم درمان بخواهید برنامه را روشن و قابلاجرا توضیح دهد: آیا تغذیه دهانی مجاز است، چه نوع غذا و نوشیدنی مناسب است، بیمار در چه وضعیتی قرار بگیرد و چه مقدار کمک لازم دارد؟ اگر بعضی بخشها مشخص نیست، همان بخشها را پیش از وعده بعدی بپرسید. تجربه بیمار دیگر یا توصیهای که چند ماه قبل داده شده، لزوماً با وضعیت فعلی سازگار نیست؛ بهویژه وقتی بیماری، دارو یا هوشیاری تغییر کرده باشد.
داشتن لوله تغذیه هم بهتنهایی پاسخ همه این پرسشها را مشخص نمیکند. بعضی افراد طبق برنامه درمان بخشی از نیازشان را از راه دهان دریافت میکنند و بعضی فعلاً اجازه چنین کاری ندارند. نوع لوله یا ظاهر عمومی بیمار برای تصمیمگیری کافی نیست. بهتر است برنامه مکتوب در دسترس همه مراقبان باشد تا تصمیم یک نفر با تصمیم نفر بعدی متفاوت نشود و خوراکی بهعنوان جایزه یا برای دلجویی، خارج از برنامه داده نشود.
چرا تغییر وضعیت ناگهانی مشکلساز میشود؟
بدن هنگام تغییر وضعیت باید گردش خون و فشار را با شرایط تازه هماهنگ کند. در برخی افراد، بهویژه پس از بیحرکتی طولانی یا در حضور بعضی بیماریها و داروها، این سازگاری بهخوبی انجام نمیشود. افت فشار وضعیتی بیشتر هنگام برخاستن مطرح است، اما نشستن ناگهانی از حالت خوابیده نیز میتواند با علائم همراه شود. بیمار ممکن است احساس سبکی سر، تاری دید، ضعف، تهوع یا نزدیک شدن به غش داشته باشد.
همه سرگیجهها ناشی از افت فشار نیستند. مشکلات گوش داخلی، کمآبی، تغییر قند خون و علتهای دیگر هم ممکن است دخیل باشند. بنابراین از روی یک نشانه نباید تشخیص قطعی داد. نکته عملی برای مراقب این است که علامت تازه را جدی بگیرد و غذا دادن را همزمان با آن ادامه ندهد. اگر هر بار با نشاندن بیمار همین وضعیت تکرار میشود، گزارش این الگو به پزشک میتواند به بررسی علت کمک کند.
برای مثال، اگر بیماری پس از چند ساعت دراز کشیدن هنگام بالا آوردن تخت رنگپریده و بیحال شود، عجله برای رساندن قاشق به دهان راهحل نیست. ابتدا باید جابهجایی و تغذیه متوقف شوند و کمک مناسب گرفته شود. این مثال به معنی تشخیص افت فشار از روی رنگپریدگی نیست؛ نشان میدهد زمان وعده غذایی نباید بر مشاهده وضعیت واقعی بیمار اولویت پیدا کند. برنامه غذا را میتوان بازبینی کرد، اما علائم را نباید نادیده گرفت.
آماده کردن محیط و مراقب پیش از جابهجایی
پیش از شروع، وسایل لازم و برنامه تغذیه را بررسی کنید تا پس از نشاندن بیمار مجبور به رفتوآمد مکرر نباشید. غذا باید با بافت تعیینشده آماده باشد و وسیله خوردن با نیاز فرد تناسب داشته باشد. مسیر اطراف تخت یا صندلی را خلوت کنید و اگر انتقال به کمک دو نفر یا وسیله خاص نیاز دارد، همان روش آموزشدادهشده را اجرا کنید. بلند کردن عجولانه بیمار از بازوها یا کشیدن او بدون آموزش میتواند خطرساز باشد.
به خود بیمار توضیح دهید قرار است چه کاری انجام شود، حتی اگر پاسخ کلامی او محدود است. از علامت توافقشده برای درد، سرگیجه، توقف یا نیاز به استراحت استفاده کنید. کسی که آفازی یا ضعف گفتار دارد ممکن است نتواند ناراحتی را با جمله کامل بگوید؛ تغییر چهره یا تلاش برای کنار زدن قاشق نیز نیاز به توجه دارد. ناتوانی در توضیح علامت نباید به این برداشت منجر شود که بیمار حتماً مشکلی ندارد.
هماهنگی میان مراقبان
اگر چند نفر در غذا دادن کمک میکنند، بهتر است یک دستور روشن و مشترک داشته باشند. در آن، روش جابهجایی، وضعیت نشستن، محدودیتهای پزشکی و نشانههای توقف ثبت شود. یادداشت باید کوتاه و عملی باشد؛ مثلاً مشخص کند چه کسی برای تنظیم تخت کمک میکند و در صورت سرگیجه با چه فردی تماس گرفته میشود. برنامهای که فقط یک مراقب از جزئیاتش خبر دارد، در زمان تعویض مراقب ممکن است ناقص اجرا شود.
نشاندن تدریجی و بررسی تحمل بیمار
تغییر از حالت خوابیده به نشسته باید مطابق توانایی و محدودیت پزشکی فرد انجام شود. در بیماری که سابقه سرگیجه یا افت فشار دارد، عجله نکنید و روش تدریجی آموزشدادهشده را رعایت کنید. در هر مرحله، حال بیمار را بپرسید و به هوشیاری، رنگ چهره و تحمل وضعیت توجه کنید. عدد ثابت برای مدت انتظار یا زاویه تخت برای همه بیماران مناسب نیست؛ این جزئیات باید با توجه به مشکل فرد تعیین شوند.
اگر علائم آغاز شدند، غذا ندهید و جابهجایی بیشتر را متوقف کنید. بیمار را از خطر افتادن محافظت کنید و طبق برنامه مراقبتی به وضعیت قابلتحمل برگردانید؛ برای فردی با محدودیت تنفسی یا جراحی، انتخاب وضعیت باید با نظر تیم درمان باشد. در صورت غش، کاهش هوشیاری، درد قفسه سینه، تنگی نفس شدید یا نشانه عصبی ناگهانی، کمک اورژانسی لازم است. خوراندن آب یا غذا به فردی که هوشیاری کافی ندارد، اقدام مناسبی نیست.
اندازهگیری فشار خون میتواند بخشی از برنامه پزشکی باشد، اما باید با روش و زمانبندی مشخص انجام شود. یک عدد ظاهراً طبیعی، سرگیجه شدید یا تغییر هوشیاری را بیاهمیت نمیکند. همچنین نباید برای «بالا بردن فشار» خودسرانه نمک، حجم زیاد آب یا داروی اضافه داد؛ بیمار ممکن است محدودیت مایعات، مشکل قلبی یا دستور درمانی دیگری داشته باشد. تغییر داروهای فشار یا زمان مصرف آنها نیز باید با پزشک بررسی شود.
وضعیت بدن هنگام غذا خوردن
در بسیاری از برنامههای بلع، نشستن قائم با حمایت مناسب توصیه میشود، اما شکل دقیق آن به بیمار بستگی دارد. تنه نباید بیاختیار به یک طرف بیفتد یا فرد در تخت سر بخورد. تکیهگاه و جای پا باید متناسب با امکانات و محدودیتهای حرکتی تنظیم شوند. اگر بیمار نمیتواند وضعیت پیشنهادشده را تحمل کند، لازم است تیم توانبخشی و درمان راهحل مناسب را پیدا کند؛ گذاشتن بالشهای متعدد بدون بررسی همیشه مشکل را حل نمیکند.
وضعیت سر و گردن را هم نباید از روی یک دستور عمومی برای همه تغییر داد. پایین آوردن چانه، چرخاندن سر یا روشهای مشابه ممکن است برای بعضی اختلالات مفید باشند و برای بعضی دیگر مناسب نباشند. چنین راهکارهایی باید پس از ارزیابی بلع آموزش داده شوند. مراقب نباید برای آسانتر شدن ورود قاشق، سر بیمار را به عقب ببرد یا او را مجبور کند غذا را در وضعیتی بخورد که کنترل بدنش را از دست میدهد.
گاهی بیمار از نظر فشار و هوشیاری بهتر شده، ولی هنوز نمیتواند وضعیت لازم را نگه دارد. در این حالت، مسئله فقط منتظر ماندن بیشتر نیست؛ ممکن است صندلی مناسب، حمایت بدنی یا برنامه متفاوت لازم باشد. کاردرمانگر و فیزیوتراپیست میتوانند درباره نشستن و انتقال کمک کنند و گفتاردرمانگر وضعیت را از نظر بلع بررسی میکند. هماهنگی این توصیهها مهم است تا راهکار یک بخش با محدودیت پزشکی بخش دیگر تعارض نداشته باشد.
بررسی آمادگی درست پیش از اولین لقمه
بین نشاندن بیمار و آغاز غذا، یک بررسی کوتاه انجام دهید. این بررسی جای ارزیابی تخصصی را نمیگیرد و آزمون خانگی بلع نیست؛ فقط کمک میکند تغییر آشکار وضعیت نادیده نماند. اگر پاسخ یکی از موارد با برنامه همخوانی ندارد، پیش از ادامه از فرد مسئول راهنمایی بگیرید.
- بیمار بیدار است و برای مشارکت در وعده، هوشیاری کافی دارد.
- سرگیجه، تهوع تازه یا احساس نزدیک شدن به غش وجود ندارد.
- تنفس نسبت به وضعیت معمول بیمار تغییر نگرانکنندهای نکرده است.
- وضعیت بدن پایدار است و حمایت موردنیاز فراهم شده است.
- نوع غذا، نوشیدنی و وسیله تغذیه با دستور فعلی مطابقت دارند.
- مراقب نشانههای توقف و راه تماس با تیم درمان را میداند.
اگر بیمار خسته است یا به خواب میرود، تشویق مکرر برای تمام کردن ظرف نباید جای بررسی را بگیرد. ممکن است زمان وعده با دوره بیداری او هماهنگ نباشد یا یک تغییر پزشکی نیاز به توجه داشته باشد. گزارش زمان خوابآلودگی، مقدار مصرف و داروهای نزدیک به وعده به تیم درمان کمک میکند. خانواده نباید با حذف خودسرانه دارو یا دادن محرک تلاش کند بیمار را برای خوردن آماده کند.
مراقبت در طول وعده و نشانههای توقف
سرعت غذا دادن باید با توانایی بیمار هماهنگ باشد و لقمه بعدی مطابق روش آموزشدادهشده ارائه شود. عجله، صحبت مداوم هنگام خوردن یا تلاش برای رساندن غذا پیش از تمام شدن لقمه قبلی میتواند مدیریت وعده را دشوار کند. در فردی که میتواند بخشی از کار را خودش انجام دهد، کمک باید متناسب باشد؛ گرفتن کامل کنترل از او صرفاً برای سرعت بیشتر، همیشه انتخاب مناسبی نیست.
سرفه یا خفگی هنگام خوردن، صدای خیس پس از بلع، تغییر تنفس یا کاهش هوشیاری نیاز به توقف و بررسی دارند. نبود سرفه نیز تضمین نمیکند ماده وارد راه هوایی نشده است؛ برخی مشکلات بلع بدون علامت آشکار رخ میدهند. به همین دلیل، برنامه نباید فقط بر این قاعده استوار باشد که «تا وقتی سرفه نمیکند ادامه بده». اگر خفگی شدید و ناتوانی در نفس کشیدن پیش آمد، با اورژانس تماس بگیرید و کمکهای اولیه را طبق آموزش معتبر انجام دهید.
مراقبت پس از غذا و ثبت تغییرات
پس از وعده، وضعیت بدن را طبق برنامه حفظ کنید و بیمار را بیدرنگ کاملاً نخوابانید، مگر محدودیت پزشکی یا دستور اختصاصی دیگری وجود داشته باشد. بهداشت دهان و رسیدگی به باقیمانده غذا هم بخشی از مراقبت است. رفلاکس باید بررسی و مدیریت شود، اما داشتن رفلاکس بهتنهایی به معنی ممنوع بودن همیشگی تغذیه دهانی نیست. تصمیم به نوع تغذیه از مجموع وضعیت پزشکی، بلع و نیاز تغذیهای به دست میآید.
ثبت کوتاه اتفاقها به بازبینی برنامه کمک میکند: بیمار چه مقدار خورد، چقدر خسته شد، آیا هنگام تغییر وضعیت سرگیجه داشت و چه نشانهای باعث توقف شد؟ کاهش دریافت، کاهش وزن، کمآبی یا عفونتهای مکرر تنفسی را نیز گزارش کنید. اگر خوردن مکرراً به تعویق میافتد، نیاز تغذیه و مایعات نباید بیپاسخ بماند؛ تیم درمان باید درباره روش تأمین آن تصمیم بگیرد. هدف، صرفاً تمام کردن یک وعده به هر قیمت نیست.
جمعبندی
در تغذیه دهانی بیمار بستری مبتلا به دیسفاژی، آمادگی پیش از غذا بخشی از مراقبت بلع است. تغییر وضعیت تدریجی، توجه به سرگیجه و هوشیاری، حمایت مناسب بدن و اجرای برنامه اختصاصی اهمیت دارند. وجود علامت تازه باید باعث مکث و بررسی شود، نه عجله برای غذا دادن. با ثبت مشاهدات و هماهنگی پزشک، گفتاردرمانگر و سایر اعضای تیم، میتوان برنامهای متناسب با شرایط واقعی بیمار داشت و آن را هنگام تغییر وضعیت بازبینی کرد.