مقدمه
وقتی کودک هنگام حرف زدن روی صدا یا کلمه‌ای مکث می‌کند، آن را می‌کشد یا چند بار تکرار می‌کند، طبیعی است که والدین بخواهند فوراً کمک کنند. اما کمک همیشه به معنی گفتن کلمه به جای کودک یا آموزش یک ترفند در همان لحظه نیست. مهم‌ترین پرسش این است که چگونه شنونده‌ای باشیم که کودک کنار او بتواند منظورش را با امنیت و فرصت کافی بیان کند؛ حتی وقتی گفتارش روان نیست.
برخورد مناسب با کودک دارای لکنت از توجه به پیام، صبوری و پرهیز از تحقیر شروع می‌شود. این حمایت جای ارزیابی تخصصی را نمی‌گیرد، اما بخش مهمی از تجربه روزانه کودک است. خانواده لازم نیست هر مکالمه را به جلسه درمان تبدیل کند یا خود را مسئول حذف همه ناروانی‌ها بداند. در ادامه، موقعیت‌های معمول خانه، مهمانی و مدرسه را بررسی می‌کنیم تا معلوم شود حمایت عملی چه شکلی دارد و کجا باید از متخصص کمک گرفت.
پیش از تغییر رفتار، لکنت را درست بشناسیم
لکنت می‌تواند به شکل تکرار صدا یا هجا، کشیدن صدا و گیرهایی دیده شود که در آن کلمه به‌سختی بیرون می‌آید. کودک معمولاً می‌داند چه می‌خواهد بگوید؛ دشواری در روانی بیان است. بعضی کودکان تلاش بدنی یا نگرانی آشکار دارند و بعضی دیگر بدون ناراحتی زیادی صحبت می‌کنند. فقط تعداد تکرارها نشان نمی‌دهد کودک چه تجربه‌ای دارد؛ احساس او درباره حرف زدن و موقعیت‌هایی که از آن‌ها دوری می‌کند نیز مهم هستند.
شدت لکنت ممکن است با موقعیت و زمان تغییر کند. روان‌تر بودن گفتار هنگام بازی یا آواز خواندن ثابت نمی‌کند کودک در موقعیت دیگر عمداً لکنت می‌کند یا به اندازه کافی تلاش نمی‌کند. همچنین یک روز دشوار، به‌تنهایی نشانه شکست درمان نیست. بهتر است به الگوی کلی توجه شود و تغییرها بدون بازخواست کودک با درمانگر مطرح شوند. هدف مشاهده، فهم نیاز کودک است، نه زیر نظر گرفتن هر جمله برای پیدا کردن اشتباه.
لکنت رشدی را نباید صرفاً نتیجه ترس، تربیت نادرست یا رفتار والدین دانست. عوامل رشدی و زیستی در آن نقش دارند و خانواده با سرزنش خود یا کودک به پاسخ دقیقی نمی‌رسد. در عین حال، نحوه واکنش اطرافیان می‌تواند تجربه ارتباط را آسان‌تر یا دشوارتر کند. تفاوت این دو نکته مهم است: والدین مقصر ایجاد لکنت نیستند، اما می‌توانند در ساختن محیطی حمایتی و پیگیری نیازهای کودک نقش مؤثری داشته باشند.
هنگام گیر کردن کودک چه واکنشی نشان دهیم؟
به صحبت او گوش بدهید و فرصت بدهید جمله را تمام کند. نگاه طبیعی و حالت چهره آرام کافی است؛ نیازی به خیره شدن، نگاه نگران یا نشان دادن تلاش برای بیرون کشیدن کلمه نیست. اگر کودک دنبال کلمه‌ای می‌گردد، لازم نیست فوراً چند حدس پیشنهاد دهید. می‌توانید همان‌طور که برای فکر کردن هر فرد دیگری صبر می‌کنید، به او زمان بدهید. این رفتار پیام می‌دهد که ارزش حرف او به سرعت گفتنش وابسته نیست.
توجه را به معنی جمله برگردانید. اگر کودک با دشواری تعریف می‌کند که در حیاط توپ پیدا کرده، پاسخ شما می‌تواند درباره همان توپ یا اتفاق باشد. واکنشی مانند «بعدش با توپ چه کار کردی؟» در موقعیت مناسب نشان می‌دهد داستان او شنیده شده است. البته پرسش تازه نباید به بازجویی تبدیل شود؛ گاهی یک جمله ساده مانند «پس یک توپ آبی پیدا کردی» برای ادامه ارتباط کافی است و فرصت پاسخ آزاد می‌دهد.
اگر متوجه بخشی از حرف نشدید، صادقانه و محترمانه روشن کنید کدام قسمت را نفهمیده‌اید. وانمود کردن به فهمیدن یا تغییر سریع موضوع می‌تواند کودک را سردرگم کند. مثلاً بگویید «اسم دوستی که گفتی رو متوجه نشدم» و منتظر بمانید. این با درخواست تکرار برای روان‌تر گفتن تفاوت دارد: هدف، فهم پیام است. همچنین ترجیح کودک را در نظر بگیرید؛ بعضی کودکان در یک موقعیت استفاده از اشاره یا نشان دادن را انتخاب می‌کنند.
کدام جمله‌ها معمولاً کمک‌کننده نیستند؟
توصیه‌هایی مثل «آرام‌تر بگو»، «اول نفس بکش» یا «دوباره درست بگو» اغلب با نیت خوب بیان می‌شوند، اما ممکن است توجه کودک را از منظورش به کنترل دائمی گفتار منتقل کنند. مگر اینکه درمانگر در برنامه مشخصی شیوه خاصی را به خانواده آموزش داده باشد، بهتر است وسط هر مکالمه دستور اصلاح گفتار داده نشود. کودک نباید احساس کند برای شنیده شدن باید ابتدا آزمون روان حرف زدن را با موفقیت بگذراند.
به جای دستور دادن، رفتار خودمان را تنظیم کنیم
می‌توانید سرعت گفتار خود را کمی راحت‌تر کنید و بین جمله‌ها مکث طبیعی داشته باشید؛ لازم نیست با آهنگی غیرعادی یا بیش از حد کشیده صحبت کنید. اگر چند نفر هم‌زمان حرف می‌زنند، نوبت‌گیری را برای همه برقرار کنید. این تغییرها متوجه فضای گفت‌وگو هستند و کودک را مرکز مشکل معرفی نمی‌کنند. قرار نیست با هر مکث شما لکنت فوراً کمتر شود؛ ارزش این کار در فراهم کردن فرصت ارتباط و کاهش عجله است.
- به جای «زود بگو»، زمانی را انتخاب کنید که واقعاً امکان گوش دادن دارید.
- به جای کامل کردن جمله، اجازه دهید کودک منظورش را خودش بیان کند.
- به جای تقلید لکنت برای شوخی، درباره محتوای صحبت او واکنش نشان دهید.
- به جای اعلام نتیجه هر مکالمه، موفقیت در رساندن پیام و مشارکت را ببینید.
در خانه چگونه گفت‌وگوی راحت‌تری بسازیم؟
زمانی کوتاه برای توجه مشترک انتخاب کنید؛ مثلاً بازی با وسیله دلخواه کودک یا نگاه کردن به یک کتاب. لازم نیست این زمان طولانی یا پر از وسایل آموزشی باشد. اگر تلفن همراه و کارهای هم‌زمان کمتر مزاحم باشند، شنونده بودن آسان‌تر می‌شود. در این موقعیت، دنبال علاقه کودک بروید و اجازه دهید گاهی او موضوع را تعیین کند. این پیشنهاد، نمونه‌ای از تنظیم زندگی روزانه است و جای برنامه درمانی اختصاصی را نمی‌گیرد.
سؤال‌های پیاپی را با توضیح و مشارکت متعادل کنید. پس از مدرسه ممکن است کودک برای پاسخ دادن به پرسش‌های زیاد درباره همه اتفاق‌های روز آماده نباشد. می‌توانید ابتدا از یک تجربه کوتاه خودتان بگویید یا فرصت استراحت بدهید. اگر او شروع به تعریف کرد، لازم نیست داستانش را برای گرفتن جزئیات بیشتر مرتب متوقف کنید. گفت‌وگو زمانی دوطرفه می‌ماند که هر دو نفر امکان شروع، ادامه دادن و تمام کردن موضوع را داشته باشند.
نوبت‌گیری میان خواهر و برادرها نیز مهم است. می‌توان قانون ساده‌ای برای همه داشت که وقتی یک نفر صحبت می‌کند، دیگری صبر کند. این قانون نباید فقط زمانی اجرا شود که کودک لکنت دارد؛ در غیر این صورت ممکن است احساس کند موضوع اصلی نظم خانواده، مشکل اوست. اگر والد در آن لحظه واقعاً نمی‌تواند گوش بدهد، بهتر است زمان مشخص و نزدیک دیگری پیشنهاد کند و به آن عمل کند، نه اینکه با عجله و بی‌توجهی پاسخ دهد.
اگر کودک درباره لکنت خودش سؤال کرد چه بگوییم؟
موضوع را پنهان یا انکار نکنید. اگر کودک می‌گوید «چرا حرفم گیر می‌کند؟»، پاسخی کوتاه و متناسب با سن بدهید؛ مثلاً توضیح دهید بعضی وقت‌ها گفتن کلمات برای او سخت‌تر می‌شود و شما همچنان دوست دارید حرفش را بشنوید. لازم نیست قول بدهید که از فردا هیچ گیر کردنی وجود نخواهد داشت. صداقت همراه با آرامش، امکان پرسیدن سؤال‌های بعدی را باز می‌گذارد و کودک را با نگرانی‌اش تنها نمی‌گذارد.
اگر ناراحت است، ابتدا احساس او را بشنوید. جمله «می‌بینم گفتن این حرف برات سخت شده» می‌تواند شروع گفت‌وگو باشد، در حالی که «اصلاً چیزی نیست» ممکن است تجربه او را کوچک جلوه دهد. سپس بپرسید چه کمکی می‌خواهد: کمی زمان، ادامه دادن بعد از مکث یا فقط شنیده شدن. این انتخاب‌ها باید با سن و موقعیت هماهنگ باشند و نباید به کنار گذاشتن دائمی فرصت صحبت از ترس ناراحتی منجر شوند.
گفت‌وگو با اطرافیان بدون شرمنده کردن کودک
اگر قرار است درباره لکنت با مربی یا بستگان صحبت کنید، حریم و ترجیح کودک را متناسب با سن در نظر بگیرید. لازم نیست جلوی جمع گزارش بدهید که امروز چند بار لکنت داشته است. می‌توانید در زمان جداگانه به بزرگسالان توضیح دهید که جمله‌اش را کامل نکنند و او را برای اجرای یک کلمه تحت فشار نگذارند. برای کودک بزرگ‌تر، مشارکت خودش در تعیین اینکه چه چیزی با دیگران گفته شود اهمیت بیشتری دارد.
در مهمانی و جمع خانوادگی چه کار کنیم؟
از کودک نخواهید صرفاً برای نشان دادن بهتر شدن گفتارش شعر بخواند یا جمله‌ای را جلوی مهمان‌ها تکرار کند. اگر خودش به تعریف داستان علاقه دارد، فرصت و توجه بدهید؛ اگر در آن لحظه تمایلی ندارد، اصرار نکنید. تفاوت مهمی میان احترام به انتخاب کودک و حذف همیشگی او از موقعیت‌های گفتاری وجود دارد. بهتر است فرصت مشارکت برقرار بماند و میزان حمایت با نیاز واقعی همان موقعیت تنظیم شود.
اگر کسی با نیت کمک مرتب توصیه می‌کند «نفس بکش و دوباره بگو»، می‌توانید کوتاه و محترمانه توضیح دهید که در گفت‌وگوی عادی ترجیح می‌دهید فرصت بدهید کودک حرفش را کامل کند. بحث مفصل درباره درمان لازم نیست جلوی کودک انجام شود. داشتن یک پاسخ مشترک میان والدین کمک می‌کند کودک هر بار با دستور تازه‌ای روبه‌رو نشود. هدف اصلاح رابطه شنونده و گوینده است، نه سرزنش بستگان یا ایجاد فضایی پرتنش دور کودک.
گاهی جمع شلوغ است و هیچ‌کس فرصت تمام کردن جمله ندارد. در چنین شرایطی، آرام‌تر کردن نوبت‌ها برای همه مفیدتر از بیرون بردن فوری کودک به دلیل لکنت است. اگر خودش به استراحت نیاز دارد، امکان آن را فراهم کنید. اما به جای او تصمیم نگیرید که نمی‌تواند حرف بزند یا حتماً از جمع خجالت می‌کشد. مشاهده، پرسیدن ترجیح او و هماهنگی با درمانگر، تصمیم مناسب‌تری از حدس زدن احساس کودک فراهم می‌کنند.
مدرسه و مهدکودک چه نقشی دارند؟
مربی یا معلم بهتر است بداند لکنت نشانه کم‌دانشی یا آماده نبودن درس نیست. زمان پاسخ دادن و شیوه مشارکت می‌تواند با نیاز کودک هماهنگ شود. برای نمونه، در بعضی موقعیت‌ها فرصت بیشتر یا دانستن ترتیب نوبت‌ها کمک‌کننده است. این تصمیم‌ها باید با خود کودک، خانواده و در صورت نیاز درمانگر مطرح شوند؛ معاف کردن خودکار از همه فعالیت‌های شفاهی یا مجبور کردن به اجرای ناگهانی، دو نسخه یکسان برای همه کودکان نیستند.
اگر تمسخر یا آزار وجود دارد، رسیدگی به آن مسئولیت مدرسه و بزرگسالان است. نباید به کودک گفته شود ابتدا لکنتش را درمان کند تا دیگران متوقف شوند. ثبت موقعیت، صحبت با مسئول مربوط و داشتن برنامه پیگیری می‌تواند کمک کند. حمایت عاطفی نیز لازم است، اما به‌تنهایی جای اقدام درباره رفتار آزاردهنده را نمی‌گیرد. کودک باید بداند حق دارد در کلاس و حیاط با احترام حضور داشته باشد، مستقل از میزان روانی گفتارش.
ارتباط خانه و مدرسه بهتر است بر مشارکت و نیازهای کودک متمرکز باشد، نه گزارش روزانه تعداد لکنت جلوی او. از معلم می‌توان پرسید آیا کودک داوطلب صحبت می‌شود، آیا هم‌سالان به او فرصت می‌دهند و چه موقعیت‌هایی دشوارترند. این اطلاعات برای درمانگر کاربردی‌اند. لازم نیست هر تغییر کوچک در یک روز به نتیجه‌گیری درباره بهتر یا بدتر شدن قطعی منجر شود؛ روند چند موقعیت در کنار تجربه خود کودک اهمیت بیشتری دارد.
چه زمانی برای ارزیابی و درمان اقدام کنیم؟
وقتی درباره گفتار کودک نگرانید، می‌توانید از گفتاردرمانگر مشورت بگیرید و لازم نیست برای شدید شدن مشکل صبر کنید. تلاش بدنی، ناراحتی، دوری از صحبت یا ادامه پیدا کردن لکنت از موضوع‌هایی هستند که باید مطرح شوند. سابقه خانوادگی و زمان شروع نیز در ارزیابی اهمیت دارند. اطلاعات خانه و مدرسه مکمل مشاهده جلسه‌اند؛ ممکن است کودک در اتاق درمان روان‌تر باشد و این موضوع نگرانی‌های واقعی خانواده را بی‌اعتبار نمی‌کند.
درمان با سن، نیاز و تجربه کودک تنظیم می‌شود و ممکن است آموزش والدین، کار مستقیم با کودک یا ترکیبی از آن‌ها را در بر بگیرد. بعضی برنامه‌ها بازخوردهای مشخصی دارند که باید دقیق و تحت راهنمایی درمانگر آموخته شوند. این با اصلاح خودسرانه و پیوسته کودک در همه مکالمه‌ها تفاوت دارد. از درمانگر بخواهید روشن کند چه زمانی تمرین انجام می‌شود، چه بازخوردی مناسب است و در گفت‌وگوی آزاد خانواده چگونه رفتار کند.
هدف‌های درمان بهتر است فراتر از شمارش ناروانی‌ها توضیح داده شوند: آیا صحبت کردن برای کودک راحت‌تر شده است؟ آیا کمتر از گفتن منظورش دوری می‌کند؟ آیا در موقعیت‌های مورد علاقه مشارکت دارد؟ میزان روانی می‌تواند یکی از معیارها باشد، اما همه تجربه ارتباط را توصیف نمی‌کند. برنامه باید امکان بازبینی داشته باشد و نتیجه تضمین‌شده با تعداد ثابت جلسه وعده داده نشود. همچنین بهتر است خانواده بداند در صورت افزایش ناراحتی یا تغییر شرایط با چه کسی تماس بگیرد.
جمع‌بندی
برای برخورد مناسب با کودک دارای لکنت، شنونده‌ای صبور باشید، به پیام او توجه کنید و اجازه دهید جمله‌اش را کامل کند. از تحقیر، عجله دادن و دستورهای مداوم برای اصلاح گفتار پرهیز کنید و در خانه و مدرسه فرصت مشارکت فراهم سازید. درباره احساس کودک صادقانه و متناسب با سن گفت‌وگو کنید. حمایت خانواده و ارزیابی تخصصی در کنار هم معنا دارند؛ کودک باید تجربه کند که حتی هنگام لکنت هم حرفش شنیدنی و حضورش در گفت‌وگو ارزشمند است.
پرسش
پاسخ
پرسش